Ordu ve Siyasi Güç İlişkisi

Erken ve Orta Roma Cumhuriyeti döneminde askeri hizmet, mülk sahibi olan ve vergi ödeyen yurttaşların temel bir hakkı ve göreviydi. Servian sınıflama sistemine dayanan bu yapıda, askerler kendi teçhizatlarını temin eder ve sefer mevsimi bittiğinde tarım arazilerine dönerlerdi. Ancak M.Ö. 2. yüzyılda Pön Savaşları ve Doğu Akdeniz fetihlerinin ardından uzayan sefere katılan küçük mülk sahibi çiftçilerin topraklarını kaybetmesi ve latifundia adı verilen dev kölelik çiftliklerinin yaygınlaşması, askeri insan kaynağını derin bir krize soktu.

M.Ö. 107 yılında konsül Gaius Marius, Jugurtha Savaşı ve Kimbri-Teuton tehdidi karşısında radikal bir karar alarak mülksüz halk tabakasını (proletarii) gönüllü olarak lejyonlara kaydetmeye başladı. Devlet tarafından teçhizatlandırılan ve düzenli maaşa bağlanan bu yeni asker sınıfı, ordunun niteliğini temelden değiştirdi. Artık askerlik geçici bir yurttaşlık görevi değil, hayat boyu sürdürülen profesyonel bir meslek haline geldi. Ancak Roma devletinin emekli askerlere toprak dağıtma hususunda bürokratik bir mekanizma geliştirememesi, en hayati sorunun doğmasına zemin hazırladı.

Mülksüz askerler, terhis sonrasında geçimlerini sağlayacak toprak parçası ve ikramiyeler için Senato'ya değil, doğrudan komutanlarına muhtaç hale geldiler. Komutanlar, lejyonerlerinin gelecekteki refahının tek teminatçısı konumuna yükselince, askerlerin sadakati devlet organlarından ziyade şahsi liderlere kaydı. Bu durum, hırslı generallerin siyasi taleplerini Senato'ya kabul ettirmek için kendi ordularını bir silah ve tehdit unsuru olarak kullanabilmelerinin yolunu açtı.

Komutanına sadık profesyonel lejyon yapısının yarattığı tehlike, Lucius Cornelius Sulla'nın M.Ö. 88 yılında Mithridates Seferi komutanlığı elinden alınınca kendi ordusuyla Roma üzerine yürümesiyle somutlaştı. Sulla'nın bu hamlesi, Roma tarihinde bir generalin kendi şehrini askeri güçle işgal ettiği ilk emsal oldu ve Cumhuriyet anayasasını yerle bir etti. Sulla'nın ardından Lucius Cornelius Cinna, Gnaeus Pompeius Magnus ve Gaius Julius Caesar gibi figürler, ordularını siyasi nüfuzlarını artırmak ve rakiplerini tasfiye etmek amacıyla kullandılar.

M.Ö. 49 yılında Julius Caesar'ın 'Alea iacta est' (Zarlar atıldı) diyerek Rubicon Nehri'ni geçmesi ve iç savaşı başlatması, komutan-asker bağının devlet otoritesini nasıl tamamen devre dışı bırakabileceğinin en belirgin örneğidir. Caesar'ın lejyonları, Senato'nun emri yerine komutanlarının emirlerini takip ederek Roma'ya yürüdü. Caesar'ın suikast sonucu öldürülmesinin ardından kurulan İkinci Triumvirlik (Octavianus, Antonius, Lepidus) dönemi de yine devasa lejyonların gücüne dayalı bir askeri diktatörlük rejimi niteliği taşıyordu.

İç savaşlar süresince askerler, vaat edilen ganimet ve toprak paylarına göre saf değiştirmiş veya komutanlarını daha fazla ödeme yapmaya zorlamıştır. Askeri sadakatin tamamen parasal ve maddi çıkar ilişkisine dönüşmesi, Cumhuriyet organlarının işlevsizleşmesine ve nihayetinde rejimin çökerek otokratik Principat yönetiminin kurulmasına zemin hazırlamıştır.

Augustus, Cumhuriyet'in çöküşüne yol açan askeri istikrarsızlığı engellemek amacıyla orduyu baştan aşağı yeniden yapılandırdı. Askerlerin emeklilik maaşlarını ve toprak tahsislerini düzenlemek üzere aerarium militare (askeri hazine) adında özel bir fon kurarak sadakati şahıslardan devlet mekanizmasına bağlamaya çalıştı. Ayrıca doğrudan imparatorun şahsi koruması olarak görev yapacak Praetor Muhafızlarını (Cohortes Praetoriae) kurdu. Ancak bu sistem, beklenenin aksine ordunun siyasete olan müdahalesini tamamen ortadan kaldıramadı.

Praetor Muhafızları ve bunların komutanı olan Praefectus Praetorio, zamanla Roma'daki en büyük siyasi güç odaklarından birine dönüştü. İtalya sınırları içinde silah taşıma yetkisine sahip tek düzenli birlik olan bu elit muhafızlar, imparatorların tahta çıkışında ve devrilmesinde belirleyici role sahip oldular. M.S. 41 yılında Caligula'nın suikast sonucu öldürülmesinin ardından Claudius'u tahta çıkaran Praetorlar, M.S. 193 yılında imparatorluk unvanını rüşvet karşılığında açık artırmada Didius Julianus'a satacak kadar kontrolden çıktılar.

Sadece saray muhafızları değil, eyaletlerde konuşlanan sınır lejyonları da taht üzerinde söz sahibi olmaya başladı. M.S. 69 yılında yaşanan 'Dört İmparator Yılı' (Galba, Otho, Vitellius, Vespasianus), lejyonların kendi komutanlarını imparator ilan ederek Roma üzerine yürüdüğü ve askeri gücün imparatorluk meşruiyetinin yegane kaynağı haline geldiğini gösteren dönüm noktası oldu.

M.S. 235 ile 284 yılları arasında yaşanan Üçüncü Yüzyıl Krizi, ordu ve siyasi güç arasındaki dengesizliğin zirveye ulaştığı dönemdir. Severuslar hanedanının çöküşünün ardından ordu, sivil yönetimi ve Senato'yu tamamen denklem dışı bıraktı. Bu 50 yıllık süreçte yaklaşık 20'den fazla meşru imparator ve onlarca gaspçı tahta çıktı; bu imparatorların neredeyse tamamı kendi askerleri tarafından tahta geçirildi ve yine başka bir askeri ayaklanma veya suikast sonucu öldürüldü.

Bu dönemde 'Kışla İmparatorları' (Barracks Emperors) olarak adlandırılan hükümdarlar, genellikle İlirya kökenli alt kademe subaylıktan yetişme komutanlardı. İmparatorların tahtta kalabilmesi, lejyonlara dağıtılan bahşişlere (donativum) ve maaş zamlarına bağlıydı. Ekonomik çöküş ve enflasyon ortamında ordunun taleplerini karşılayamayan imparatorlar derhal devrildi. Askerlerin siyasi gücü tamamen elinde tutması, imparatorluğun iç savaşlar ve dış istilalar nedeniyle dağılmanın eşiğine gelmesine neden oldu.

Krize son veren Diocletianus, Dominat dönemini başlatırken askeri ve sivil idareyi kesin hatlarla birbirinden ayırdı. Sivil valilerin elindeki askeri yetkiler duces ve magistri militum adı verilen profesyonel komutanlara devredildi. Ancak bu reform dahi ordunun nihai siyasi gücünü ortadan kaldıramadı; Geç Antik Çağ'da Stilicho, Aetius ve Ricimer gibi Germen kökenli magister militum'lar, kukla imparatorlar aracılığıyla Batı Roma İmparatorluğu'nu fiilen yöneten asıl güçler haline geldiler.