Roma İç Savaşları ve Generaller

M.Ö. 107 yılında konsül seçilen Gaius Marius, Jugurtha Savaşı ve ardından gelen Germen kabilelerinin tehditleri karşısında Roma askeri sisteminde köklü değişiklere gitmiştir. Geleneksel olarak mülk sahibi yurttaşların katılabildiği ve kendi teçhizatını sağladığı lejyon yapısı terk edilerek, mülksüz kent yoksulları olan 'proletarii' sınıfı orduya dahil edilmiştir. Devlet tarafından silahlandırılan ve maaşa bağlanan bu yeni askerler için askerlik, geçici bir yurttaşlık görevi olmaktan çıkıp profesyonel bir meslek haline gelmiştir.

Bu radikal dönüşümün beklenmeyen sosyo-politik sonucu, lejyonların sadakat yönünün değişmesi olmuştur. Emeklilik dönemlerinde toprak edinme beklentisi içine giren askerler, ihtiyaçlarının karşılanmasını Roma Senatosu'ndan ziyade kendi komutanlarından talep etmeye başlamışlardır. Böylece Roma generalleri, ellerindeki muazzam askeri gücü Senato'ya ve siyasi rakiplerine karşı bir baskı aracı olarak kullanma imkanına kavuşmuş, komutan ile asker arasında güçlü bir patron-müvekkil bağının kurulması iç savaşların fitilini ateşlemiştir.

Marius'un muhafazakar rakibi Lucius Cornelius Sulla, M.Ö. 88 yılında Mithridates'e karşı yürütülecek komutanlık hakkının elinden alınması üzerine bu yeni askeri dinamikleri sonuna kadar kullanmıştır. Kendi lejyonlarını arkasına alan Sulla, Roma tarihinde bir ilki gerçekleştirerek Roma'nın kutsal şehir sınırı olan Pomerium'u ihlal etmiş ve ordusuyla başkente yürümüştür. Bu olay, Roma ordusunun dış düşmanlar yerine öz yurttaşlarına karşı kullanılabileceğini kanıtlayan tehlikeli bir emsal oluşturmuştur.

M.Ö. 60 yılında kurulan Birinci Triumvirlik'in (Caesar, Pompeius ve Crassus) Crassus'un M.Ö. 53'teki Carrhae Muharebesi'nde ölümüyle dağılması, Roma dünyasını iki dev komutanın rekabetine teslim etmiştir. Galya seferevi boyunca askeri zaferler, muazzam bir servet ve kendisine son derece sadık lejyonlar kazanan Julius Caesar, Senato içindeki muhafazakar 'Optimates' kliğinin hedefi haline gelmiştir. Senato, Pompeius'u kendi tarafına çekerek Caesar'dan ordusunu terhis etmesini ve sıradan bir yurttaş olarak yargılanmak üzere Roma'ya dönmesini talep etmiştir.

Caesar, M.Ö. 49 yılının Ocak ayında, yetki alanının sınırı olan Rubicon Nehrini Legio XIII Gemina ile geçerek açıkça isyan başlatmıştır. Caesar'ın İtalya'ya hızlı ilerleyişi karşısında hazırlıksız yakalanan Pompeius ve Senato çoğunluğu, Yunanistan'a çekilerek güçlerini burada toplama kararı almıştır. Caesar, önce İspanya'daki Pompeius yanlısı lejyonları etkisiz hale getirmiş, ardından Adriyatik Denizi'ni geçerek Balkanlar'da Pompeius ile belirleyici bir hesaplaşmaya girişmiştir.

M.Ö. 48 yılında gerçekleşen Pharsalus Muharebesi'nde, sayıca üstün Pompeius ordusu, Caesar'ın deneyimli lejyonları ve üstün taktiksel hamleleri karşısında ağır bir yenilgiye uğramıştır. Savaşın ardından Mısır'a kaçan Pompeius, burada III. Ptolemaios'un danışmanları tarafından suikastla öldürülmüştür. Caesar, Mısır, Kuzey Afrika ve İspanya'daki son Pompeiusçu direnişleri de kırarak Roma'nın tek hakimi haline gelmiş ve kendisine ömür boyu diktatörlük (*dictator perpetuo*) unvanı verilmiştir.

M.Ö. 44 yılında Caesar'ın Brutus ve Cassius liderliğindeki senatörler tarafından suikasta uğraması, Cumhuriyet'i kurtarmak yerine daha kanlı bir iç savaş dönemini başlatmıştır. Caesar'ın mirasçısı ve evlatlık oğlu Gaius Octavius (Octavianus), Caesar'ın başkomutanı Marcus Antonius ve Marcus Aemilius Lepidus, M.Ö. 43'te kanuni bir temel dayandırılan İkinci Triumvirlik'i kurmuşlardır. Triumvirler, siyasi rakiplerini tasfiye etmek ve iç savaşın maliyetini karşılamak amacıyla sert yasaklama (*proscriptio*) listeleri yayınlamış, Cicero gibi pek çok entelektüel ve senatör bu süreçte katledilmiştir.

M.Ö. 42 yılında Philippi Muharebesi'nde Cumhuriyetçi liderler Brutus ve Cassius'un yenilgiye uğratılıp intihar etmesiyle, Roma dünyası Triumvirler arasında paylaşılmıştır. Octavianus Batı vilayetlerinin yönetimini alırken, Marcus Antonius zengin Doğu vilayetlerini üstlenmiş ve Mısır Kraliçesi VII. Kleopatra ile siyasi ve kişisel bir ittifak kurmuştur. Ancak iki lider arasındaki güç dengesi sürdürülemez bir noktaya gelmiş, Octavianus, Antonius'un Roma değerlerine ihanet ederek doğulu bir monark gibi davrandığı propagandasıyla Roma kamuoyunu kendi arkasında toplamayı başarmıştır.

İç savaşın nihai hesaplaşması M.Ö. 31 yılında Yunanistan'ın batı kıyılarındaki Actium Deniz Muharebesi'nde gerçekleşmiştir. Octavianus'un yetenekli amirali Marcus Vipsanius Agrippa, Antonius ve Kleopatra'nın donanmasını kuşatarak ağır bir yenilgiye uğratmıştır. İskenderiye'ye kaçan Antonius ve Kleopatra'nın ertesi yıl intihar etmesiyle, Roma dünyasının tek hakimi olarak kalan Octavianus, M.Ö. 27 yılında 'Augustus' unvanını alarak Roma İmparatorluğu'nun ilk imparatoru olmuş ve yüzyıllık iç savaşlar dönemine son vermiştir.