Hristiyanlığın Yükselişi ve Zulümler

Roma İmparatorluğu, fethettiği coğrafyalardaki yerel kültleri bünyesine katma ve kamu düzenini bozmadığı sürece farklı inançlara hoşgörü gösterme eğilimindeydi. Roma siyasi düşüncesinde din, bireysel vicdani bir tercihten ziyade, devletin bekasını ve ordu başarısını garanti altına alan 'Pax Deorum' (Tanrıların Barışı) ilkesine dayalı kamusal bir yükümlülüktü. Bu bağlamda yurttaşların imparatorluk kültüne ve Roma tanrılarına kurban sunması, devlete olan sadakatin somut bir göstergesi kabul edilmekteydi.

Hristiyanlığın radikal monoteizmi ise Roma tanrılarını ve imparatorun tanrısallığını reddederek bu kamusal düzeni tehdit etti. Hristiyanların kamusal törenlerden çekilmesi, orduya katılmama eğilimleri ve gizli gece ibadetleri yapmaları, Roma elitleri ve halkı nezdinde 'insan soyuna nefret duyan' (odium generis humani) ve gizemli komplolar kuran bir yapı olarak algılanmalarına yol açtı. Yahudiliğin aksine, etnik bir temele dayanmayan ve aktif misyonerlik yürüten bu yeni hareket, 'religio illicita' (yasa dışı din) olarak nitelendirildi.

Toplumsal tabanda ise Hristiyanlık; köleler, kadınlar ve alt sosyal sınıflar (humiliores) arasında hızla karşılık buldu. İnancın vaat ettiği eşitlikçi ruhani vaatler ve cemaat içi dayanışma ağları, imparatorluğun sosyo-ekonomik kriz dönemlerinde alt sınıflar için güçlü bir sığınak işlevi gördü. Ancak bu hızlı yayılma, geleneksel Roma aristokrasisi (honestiores) tarafından sosyal hiyerarşiyi bozabilecek yıkıcı bir unsur olarak değerlendirildi.

Hristiyanlara yönelik ilk büyük zulüm dalgası M.S. 64 yılında, İmparator Nero döneminde gerçekleşti. Büyük Roma Yangını'nın ardından kamuoyunda yükselen hoşnutsuzluğu başka yöneltmek isteyen Nero, suçlamaları Hristiyanların üzerine atarak başkentte vahşi infazlar gerçekleştirdi. Ancak M.S. 2. yüzyıl boyunca baskılar genellikle bölgesel ve valilerin inisiyatifine bağlı kaldı. Bithynia Valisi Plinius ile İmparator Traianus arasındaki yazışmalar, devletin aktif bir 'cadı avı' yürütmekten ziyade, yalnızca ihbar edilen ve kurban sunmayı reddeden Hristiyanları cezalandırma yolunu seçtiğini göstermektedir.

M.S. 3. yüzyılda imparatorluğun girdiği derin siyasi, askeri ve ekonomik kriz (Üçüncü Yüzyıl Krizi), devletin dine bakışını kökten değiştirdi. Krizlerin nedenini Roma tanrılarının küstürülmesine bağlayan İmparator Decius, M.S. 250 yılında imparatorluk çapında bağlayıcı bir ferman yayımladı. Bu fermanla tüm yurttaşların kamu görevlileri huzurunda kurban kesmesi ve bunu belgeleyen bir sertifika (libellus) alması zorunlu kılındı. Kurban sunmayı reddeden yüzlerce Hristiyan din adamı ve sivil idam edildi ya da sürgüne gönderildi.

Decius'un ardından İmparator Valerianus da M.S. 257-258 yıllarında yayımladığı fermanlarla özellikle kilise hiyerarşisini, mülklerini ve varlıklı Hristiyanları hedef aldı. Kutsal kitapların yakılması, kilise mallarına el konulması ve piskoposların idam edilmesi emredildi. Bu dönem, baskıların artık bireysel vakalar olmaktan çıkıp devletin kurumsal bir yok etme politikasına dönüştüğünü açıkça kanıtlamaktadır.

Roma tarihinin en kapsamlı, şiddetli ve sistematik Hristiyan zulmü, M.S. 303-311 yılları arasında İmparator Diocletianus ve Tetrarkhi ortakları (özellikle Galerius) tarafından gerçekleştirildi. Tetrarşik idari reformlarla imparatorluğu yeniden ayağa kaldırmaya çalışan Diocletianus, dini birliği de bu merkezi otoritenin zorunlu bir parçası olarak gördü. M.S. 303 yılında art arda çıkarılan dört ayrı fermanla 'Büyük Zulüm' süreci başlatıldı.

Bu fermanlar uyarınca imparatorluk genelindeki tüm kiliseler yıkıldı, kutsal metinler toplattırılarak kamuya açık alanlarda yakıldı ve Hristiyanların medeni hakları ellerinden alındı. İkinci ve üçüncü fermanlar doğrudan din adamlarını hedef alarak tüm ruhban sınıfının tutuklanmasını ve kurban kesmeye zorlanmasını emretti. Dördüncü ferman ise istisnasız tüm halkın kurban sunmasını şart koştu; uymayanlar madenlerde ağır işçiliğe, vahşi hayvanların önüne atılmaya ya da yakılarak idama mahkûm edildi.

Büyük Zulüm, Doğu eyaletlerinde son derece kanlı geçerken, Batı'da Constantius Chlorus yönetimindeki bölgelerde daha yumuşak uygulandı. Yıllar süren ağır baskılara rağmen Hristiyan toplulukların direnci kırılamadı. Şehitlik (martyrdom) kavramı cemaat içinde derin bir ruhani anlam kazanarak inananların kenetlenmesini sağladı. Baskıların devlete ve toplumsal barışa verdiği zararı gören Galerius, M.S. 311 yılında ölüm döşeğindeyken Serdika Fermanı'nı yayımlayarak zulme son vermek zorunda kaldı.

Galerius'un fermanının ardından, M.S. 313 yılında Batı İmparatoru Constantinus I ile Doğu İmparatoru Licinius Milano'da bir araya gelerek ünlü Milano Fermanı'na (Edictum Mediolanense) imza attılar. Bu ferman, Hristiyanlığa tam bir din özgürlüğü tanıdı, el konulan tüm kilise mülklerinin iadesini emretti ve imparatorluktaki tüm inançlara tarafsız bir hukuki statü sağladı.

Constantinus, Hristiyanlığı yalnızca serbest bırakmakla kalmadı, aynı zamanda devleti yönetme stratejisinin merkezine yerleştirdi. Mülkiyet hakları, vergi muafiyetleri ve mimari desteklerle Kilise'yi ihya etti. M.S. 325 yılında toplanan İznik Konsili'ne bizzat başkanlık ederek doktrinsel ayrılıkları (özellikle Arianizm krizini) devlet eliyle çözmeye çalıştı. Bu hamle, Kilise ile Roma devlet mekanizmasının birbirine eklemlendiği yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Hristiyanlaşma süreci M.S. 380 yılında İmparator Theodosius I tarafından yayımlanan Selanik Fermanı (Edictum Cunctos Populos) ile nihai noktasına ulaştı. Bu fermanla Hristiyanlık, Roma İmparatorluğu'nun tek resmi ve zorunlu dini haline getirildi. Geleneksel çok tanrılı tapınaklar kapatıldı, pagan ayinleri yasaklandı ve böylece geçmişte mazlum konumunda olan Hristiyanlık, devlet gücünü arkasına alan egemen bir kuruma dönüştü.