Konstantin ve Milano Fermanı

M.S. 3. yüzyılın sonlarında İmparator Diocletianus tarafından kurulan Tetrarkhia (Dörtlü Yönetim) sistemi, idari istikrarı sağlamayı hedeflese de, veraset krizleri ve iç savaşlarla kısa sürede sarsılmıştır. Diocletianus döneminde (M.S. 303-311) Hristiyanlara karşı başlatılan 'Büyük Zulüm' (Magna Persecutio), kiliselerin yıkılmasına, kutsal metinlerin yakılmasına ve Hristiyanların vatandaşlık haklarının ellerinden alınmasına yol açmıştır. Ancak bu sert politikalar Hristiyan topluluğunu yok etmekte başarısız olmuş, aksine imparatorluk genelinde toplumsal huzursuzluğu artırmıştır.

M.S. 311 yılında Doğu Augustus'u Galerius, ölüm döşeğindeyken Hristiyanlara karşı izlenen zulüm politikasının başarısızlığını kabul ederek Serdika Fermanı'nı (Tolerans Fermanı) yayımlamıştır. Bu ferman, Hristiyanlara devlet düzenini bozmamak kaydıyla ibadet etme serbestisi getirmiştir. Galerius'un ölümünün ardından Milvian Köprüsü Muharebesi'nde (M.S. 312) rakibi Maxentius'u mağlup eden Constantinus, Batı'nın tek hakimi haline gelmiş ve bu zaferi Hristiyan tanrısının yardımıyla kazandığına inanarak dini politikasında köklü bir değişim başlatmıştır.

M.S. 313 yılının Şubat ayında Mediolanum'da (günümüzde Milano) bir araya gelen Constantinus ve Licinius, imparatorluğun dini barışını sağlamak adına ortak bir deklarasyon metni üzerinde anlaşmışlardır. Aslında tek bir kanun metni formunda imzalanmayan bu karar, her iki imparatorun kendi yönetim bölgelerindeki valilere gönderdikleri idari genelgeler (rescriptum) şeklinde yürürlüğe girmiştir. Lactantius'un 'De Mortibus Persecutorum' ve Eusebios'un 'Ekklesiastike Historia' eserlerinde günümüze ulaşan bu metin, tarafsız bir dini özgürlük anlayışını savunmaktadır.

Fermanın en radikal hükümleri, Hristiyanlara yalnızca ibadet serbestisi tanımakla kalmayıp, Büyük Zulüm sırasında ellerinden alınan tüm kilise binalarının, mülklerin ve arazilerin tazminatsız ve derhal iade edilmesini emretmesidir. Ayrıca metin, sadece Hristiyanlara değil, imparatorluktaki tüm bireylere diledikleri tanrıya veya inanca bağlanma hakkı (libertas religionis) tanıyarak kapsayıcı bir dini hoşgörü ilkesi ortaya koymuştur. Bu düzenleme, Roma hukuk tarihinde inanç ve vicdan özgürlüğünün metne döküldüğü en erken idari belgelerden biridir.

Milano Fermanı sonrasında Constantinus'un izlediği politikalar, Hristiyanlığın basit bir hoşgörünün ötesinde imtiyazlı bir konuma yükselmesini sağlamıştır. İmparator, din adamlarına vergi muafiyeti tanımış, kiliselere miras yoluyla mülk edinme hakkı vermiş ve Hristiyan din adamlarına hukuki yargı yetkisi (episcopalis audientia) bahşetmiştir. Bunlara ek olarak, Pazar gününü resmi tatil ilan etmiş ve Roma'da San Giovanni in Laterano ile Aziz Petrus bazilikaları gibi görkemli dini mimari projeleri finanse etmiştir.

Buna karşın, Constantinus'un kişisel inancı ve Hristiyanlaşma hızı modern tarihçiler arasında tartışmalı bir konudur. Hayatının büyük bölümünde hem Hristiyan sembollerini hem de Sol Invictus (Yenilmez Güneş) gibi pagan motifleri sikke ve anıtlarda kullanmaya devam eden imparator, geleneksel Roma dininin başrahibi sayılan Pontifex Maximus unvanını da korumuştur. Ölüm döşeğinde vaftiz olması, siyasi bir pragmatist mi yoksa samimi bir inançlı mı olduğu yönündeki tartışmaları beslese de, Milano Fermanı ile attığı adım Hristiyanlığın M.S. 380 yılında I. Theodosius tarafından devlet dini ilan edilmesine giden yolu açmıştır.