Roma'da Vergilendirme

Erken Roma Cumhuriyeti'nde sürekli bir bürokrasi ve profesyonel bir vergi dairesi bulunmuyordu. Devlet bütçesi esas olarak kamu arazilerinin (ager publicus) kiralanması, yargı harçları ve savaş ganimetleriyle finanse edilmekteydi. Ancak büyük askeri kampanyalar sırasında orduyu finanse etmek amacıyla mülk sahibi Roma yurttaşlarından 'tributum in capitulis' adı verilen doğrudan bir vergi toplanırdı. Bu ödeme, teknik olarak kalıcı bir vergi değil, bir tür devlet borcu niteliğindeydi ve başarılı geçen bir savaşın ardından elde edilen ganimetlerle yurttaşlara geri ödenmesi hedeflenirdi.

M.Ö. 168 yılında Pydna Muharebesi'nde Makedonya Krallığı'nın kesin bir yenilgiye uğratılması ve devasa ganimetlerin Roma hazinesine (aerarium) aktarılması, Roma mali tarihinde kırılma noktası olmuştur. Bu tarihten itibaren İtalya yarımadasında yaşayan Roma yurttaşları doğrudan doğrudan gelir vergisinden muaf tutulmuşlardır. Bu muafiyet, Roma'nın finansal yükünü tamamen yeni ihdas edilen eyaletlerin üzerine yıkmış, İtalya ile eyaletler arasında asırlar sürecek derin bir iktisadi ve hukuki imtiyaz dengesizliği yaratmıştır.

Cumhuriyet yönetiminin eyaletlerde doğrudan vergi toplayacak kurumsal kadrolara sahip olmaması, vergi ihale sisteminin (mancipatio) doğmasına yol açmıştır. Censor'lar tarafından altı yılda bir Roma'da düzenlenen ihalelerde, eyaletlerin vergi toplama hakları 'societates publicanorum' olarak bilinen özel finansal şirketlere satılırdı. Genellikle Ordo Equestris (Süvari Sınıfı) mensuplarından oluşan bu publicani toplulukları, ihale bedelini Senato hazinesine peşin öder, ardından eyalete giderek bu parayı halktan fazlasıyla tahsil etmeye çalışırlardı.

Vergi iltizamı sistemi, eyaletlerde muazzam bir sömürü ve yolsuzluk ağının kurulmasına sebebiyet vermiştir. Publicani şirketleri, kâr marjlarını artırmak için yerel halktan kanuni miktarların çok üzerinde vergi toplamakta, ödeme yapamayanları ağır faizli borç tuzaklarına düşürmekteydi. Eyalet valilerinin (prokonsül veya propretor) büyük kısmı, siyasi kariyerlerini finanse etmek için borçlandıklarından publicani ile iş birliği yapmakta veya bu yozlaşmaya göz yummaktaydı. Marcus Tullius Cicero'nun Sicilya Valisi Verres'e karşı yürüttüğü dava süreci, iltizam sisteminin eyalet ekonomilerinde yarattığı ağır yıkımı belgeleyen en önemli birincil kaynaktır.

Julius Caesar'ın reform adımları ve ardından Augustus'un Principatus rejimini kurması, Roma vergi sistemini kökten değiştirmiştir. Augustus, kamu maliyesinde istikrarı sağlamak amacıyla iltizam sistemini doğrudan vergiler için büyük ölçüde tasfiye etmiş, vergi toplama yetkisini eyalet valilerine ve idari azatlılara devretmiştir. Eyaletlerin ekonomik potansiyelini, nüfusunu ve arazi varlığını tam olarak haritalandırmak için imparatorluk çapında düzenli nüfus ve mülk sayımları (census) başlatılmıştır.

Augustus, eyaletlerde iki temel doğrudan vergi ihdas etmiştir: Arazi ve mülk sahiplerinden alınan toprak vergisi (tributum soli) ve mülk sahibi olmayan veya zanaatla uğraşan bireylerden alınan baş vergisi (tributum capitis). Ayrıca dolaylı vergiler (vectigalia) alanında da düzenlemeler yapılarak, gümrük vergileri (portoria), köle azat etme vergisi (vicesima libertatis) ve emekli lezyonerlerin ikramiyelerini finanse etmek üzere kurulan Aerarium Militare hazinesine aktarılan veraset vergisi (vicesima hereditatium) ihdas edilmiştir. Bu yeni yapı, devlet bütçesine öngörülebilirlik kazandırmıştır.

Üçüncü Yüzyıl Krizleri sırasında yaşanan hiperenflasyon, sikkelerin gümüş içeriğinin düşürülmesi (devalüasyon) ve iç savaşlar, paraya dayalı Roma vergi sistemini tamamen çökertmiştir. İmparator Diocletianus (M.S. 284-305), ordunun ve sarayın beslenme ile teçhizat ihtiyacını karşılayabilmek için parasal vergiler yerine ayni vergi toplama sistemini radikal bir şekilde kurumsallaştırmıştır.

Bu doğrultuda geliştirilen 'capitatio-iugatio' sistemi, vergi matrahını arazi birimi (iugum) ile insan gücü/emek birimi (caput) arasındaki ilişkiye göre yeniden tanımlamıştır. Tarlanın verimliliği, ekilen ürünün türü ve o tarlada çalışan işçi veya köle sayısı üzerinden standart bir vergi yükü hesaplanmıştır. Verginin tahıl, zeytinyağı, şarap veya kumaş gibi ürünlerle ödenmesi (annona) esası getirilmiştir. Mükelleflerin vergilerini ödemelerini garanti altına almak amacıyla köylülerin topraklarını terk etmesi yasaklanmış, bu durum Orta Çağ serflik sisteminin hukuki ve iktisadi temellerini atmıştır.