Latin Edebiyatı: Ovidius

Publius Ovidius Naso, M.Ö. 20 Mart 43 tarihinde Roma'nın doğusunda, Peligni bölgesindeki Sulmo (günümüzde Sulmona) kentinde varlıklı bir equestrian (süvari sınıfı) ailenin oğlu olarak dünyaya geldi. Babası, Ovidius ve ağabeyinin kamusal alanda yükselmelerini, siyasi ve hukuki karaborsa ortamında başarılı birer hatip olmalarını arzuluyordu. Bu amaçla Roma'ya gönderilen genç Ovidius, dönemin en tanınmış retorik hocaları Porcius Latro ve Arellius Fuscus'tan dersler aldı. Ancak retorik okulunda dahi ikna edici hukuki savunmalar yazmak yerine, duygusal, dramatik ve estetik kaygılar güden söylevler (controversia ve suasoria) kurgulamaya meyil gösterdi.

Ağabeyinin genç yaşta vefat etmesinin ardından hukuki kariyer baskısı daha da belirginleşse de, Ovidius geleneksel 'cursus honorum' tırmanışına devam etmek istemedi. Kısa bir süre 'tresviri capitales' ve 'decemviri stlitibus judicandis' gibi alt düzey idari görevi yürüttükten sonra, senatör olma imkanını kesin olarak reddetti. Yunanistan, Küçük Asya ve Sicilya'yı kapsayan entelektüel bir seyahat gerçekleştirdikten sonra tamamen edebi çalışmalara yöneldi. Bu karar, Roma aristokrasisinin geleneksel hizmet anlayışından belirgin bir kopuşu ve şairliği profesyonel bir yaşam biçimi olarak benimseyişi simgeliyordu.

Roma'ya dönüşünde Ovidius, dönemin seçkin edebi patronlarından Marcus Valerius Messalla Corvinus'un edebi çevresine dahil oldu. Bu meclis, Maecenas'ın Augustus imparatorluk politikalarını doğrudan destekleyen çevresinden daha bağımsız bir estetik çizgiye sahipti. Burada Tibullus ve Propertius gibi Latin eleji ustalarıyla yakın ilişkiler kuran Ovidius, ilk eseri olan 'Amores' (Aşklar) ile Roma edebiyat dünyasına hızlı ve sarsıcı bir giriş yaptı. 'Corinna' adlı kurgusal veya gizemli bir kadına yazılan bu aşk elejileri, şairin ironik, kıvrak ve geleneksel kalıplarla oynayan özgün üslubunu ilk kez somutlaştırdı.

Ovidius'un ilk dönem eserleri, aşkın psikolojisi, baştan çıkarma taktikleri ve toplumsal cinsiyet rolleri üzerine odaklanır. 'Heroides' (Kahraman Kadınların Mektupları) başlıklı yapıtında, mitolojik kadın figürlerinin (Penelope, Dido, Medea, Ariadne) terk edildikleri veya mağdur edildikleri erkeklere yazdıkları mektupları kurgulayarak edebiyata yenilikçi bir psikolojik derinlik kazandırdı. Bu eserde şair, geleneksel Roma anlatılarında nesneleştirilen kadınlara ses vererek metinlerarasılık ve perspektif kayması açısından çığır açan bir yaklaşım sergiledi.

Ancak şairin toplumsal dengeleri en çok zorlayan çalışması, M.Ö. 2 ile M.S. 2 yılları arasında yayımladığı 'Ars Amatoria' (Aşk Sanatı) ve onu tamamlayan 'Remedia Amoris' (Aşkın Çaresi) oldu. Üç kitap halinde kaleme alınan 'Ars Amatoria', erkeklere ve kadınlara baştan çıkarma, flirt etme ve ilişkiyi sürdürme yollarını sistematik, neredeyse didaktik bir üslupla öğreten mizahi bir kılavuzdu. Ovidius, Hesiodos ve Lucretius'un öğretici şiir tarzını, şehvet ve flört gibi dünyevi temalara uyarlayarak geleneksel formu parodileştirdi.

Bu didaktik aşk rehberi, Augustus'un evlilik kurumunu restore etmeyi, zinası engellemeyi ve muhafazakar Roma ahlakını yeniden tesis etmeyi amaçlayan 'Lex Julia de Adulteriis Coercendis' yasalarıyla tamamen çelişiyordu. Augustus'un 'pater patriae' (vatanın babası) olarak Roma toplumunu ahlaki açıdan disipline etmeye çalıştığı bir dönemde, Ovidius'un gizli buluşmaları, evlilik dışı flörtleri ve tahrif edilmiş ahlak ilkelerini övmesi, saray çevresinde büyük bir rahatsızlık yarattı. Bu gerilim, birkaç yıl sonra şairin trajik kaderini belirleyecek ana unsurlardan biri haline gelecektir.

M.S. 8 yılı civarında tamamlanan 'Metamorphoses' (Dönüşümler), Ovidius'un edebi mirasının zirve noktasını oluşturur. On beş kitaptan ve yaklaşık 12.000 dizeden oluşan bu devasa epik şiir, heksametron vezniyle yazılmış olmasına rağmen, Vergilus'un 'Aeneis'i gibi doğrusal ve ulusalcı bir destan değildir. Eser, evrenin kaos durumundan başlayarak Ovidius'un kendi dönemine, Julius Caesar'ın tanrılaştırılmasına ve Augustus'un hükümdarlığına kadar uzanan kesintisiz bir dönüşüm (biçim değiştirme) silsilesini konu alır.

Eserde 250'den fazla mitolojik anlatı, birbirine akıcı geçişlerle (carmen perpetuum) ustalıkla bağlanmıştır. Ovidius, Yunan ve Doğu mitolojisinden aldığı tanrısal aşıkları, canavarları, hırslı ölümlüleri ve trajik figürleri 'fiziksel ve ruhsal dönüşüm' teması etrafında yeniden kurgular. Daphné'nin defne ağacına, Narcissus'un çiçeğe, Arachne'nin örümceğe veya İkaros'un düşüşüne dair anlatılar, değişimin evrenin temel yasası olduğu fikrini işler. Bu yönüyle eser, Stoacı ve Pythagorascı felsefelerden izler taşırken, aynı zamanda tanrıların keyfi güç kullanımlarını ve insanların çaresizliğini de ifşa eder.

Metamorphoses, üslup açısından barındırdığı görsel zenginlik, psikolojik derinlik ve dramatik sahneleme tekniğiyle Batı sanatını ve edebiyatını en çok etkileyen klasik metin olmuştur. Dante, Chaucer, Shakespeare ve Milton gibi edebiyat devlerinden Titian, Bernini ve Caravaggio gibi Rönesans ile Barok ustalarına kadar pek çok sanatçı, mitolojik imgelemlerini doğrudan Ovidius'un bu eserinden beslemiştir. Ovidius, eserin kapanış dizelerinde 'Şiirimle ölümsüz olacağım ve Caesar'ın gücünün ulaştığı her yerde adım anılacak' diyerek edebi ölümsüzlüğünü kehanet düzeyinde ilan etmiştir.

M.S. 8 yılında, Metamorphoses üzerindeki son düzeltmelerini yaparken, Ovidius İmparator Augustus tarafından aniden Roma'dan çıkarılarak Karadeniz'in batı kıyısında yer alan Tomis'e (günümüzde Romanya'nın Köstence kenti) sürgüne (relegatio) gönderildi. Şairin mal varlığına el konulmadı ve vatandaşlık hakları feshedilmedi; ancak Roma'dan tamamen uzakta, İmparatorluğun en çetin, barıştan uzak ve barbar olarak görülen sınır karakolunda yaşamaya mahkum edildi. Bu karar bir mahkeme süreci olmaksızın, doğrudan Augustus'un kişisel iradesiyle alındı.

Ovidius, bu sürgünün nedenini ünlü ifadesiyle 'carmen et error' (bir şiir ve bir hata) olarak tanımlamıştır. 'Carmen' unsurunun, Augustus'un ahlak yasalarına aykırı görülen 'Ars Amatoria' olduğu hususunda tarihçiler hemfikirdir. Ancak 'error' kısmının ne olduğu tarihsel bir bilmece olarak kalmıştır. Akademik çevrelerde öne çıkan teoriler; Ovidius'un Augustus'un torunu Julia the Younger'ın adı karıştığı bir skandala veya zina olayına tanıklık etmesi, saray içi siyasi bir komploya veya Augustus'un muhtemel halefi Agrippa Postumus ile ilgili gizli bir yazışmaya müdahil olması yönündedir.

Tomis'teki zorlu sürgün yılları, Ovidius'un üslubunda radikal bir dönüşüme yol açtı. Şair, bu dönemde 'Tristia' (Kederler) ve 'Epistulae ex Ponto' (Karadeniz'den Mektuplar) başlıklı elejik mektup derlemelerini kaleme aldı. Bu eserlerde, Roma'nın medeni iklimine duyduğu derin özlemi, Tomis'in dondurucu soğuğunu, yerel Getai ve Sarmat kabilelerinin saldırı tehdidini ve bağışlanma umuduyla Augustus ile Tiberius'a yazdığı yalvarış dolu şiirleri işledi. Bağışlanma talepleri hiçbir zaman kabul edilmeyen Ovidius, M.S. 17 veya 18 yılında Tomis'te hayata gözlerini yumdu.