Roma'da Kölelik ve Azatlılar

Roma hukuk mantığında köle, 'personae' (kişiler) kategorisinde değil, hukuki işlemlerin konusu olan 'res' (şeyler/mallar) kategorisinde değerlendirilmiştir. Hukukçu Gaius'un Institutiones adlı eserinde net biçimde ifade edildiği üzere, köleler efendilerinin mülkiyet hakkına tabiydi ve üzerlerinde 'vitae necisque potestas' (yaşam ve ölüm yetkisi) bulunmaktaydı. Köle statüsünün temel kaynakları arasında savaş tutsakları ilk sırada yer alırken, korsanlık faaliyetleri, sınır ötesi ticaret, borç köleliği (nexum) ve köle anneden doğan çocukların (vernae) statüsü bu nüfusu sürekli beslemiştir. Özellikle Geç Cumhuriyet dönemindeki Akdeniz fetihleri, İtalya yarımadasına yüz binlerce savaş esirinin akmasına ve toplumsal yapının radikal biçimde köleleştirilmesine yol açmıştır.

Kölenin hukuki bir kişiliği olmamasına rağmen, Roma hukukçuları pratik ekonomik ihtiyaçlar doğrultusunda 'peculium' adı verilen kurumu geliştirmiştir. Efendinin kölesine yönetmesi ve işletmesi için ayırdığı bu mülk veya para fonu, kölenin hukuken olmasa da fiilen ticari işlemler yapmasına, tasarruf biriktirmesine ve hatta gelecekte kendi özgürlüğünü satın almasına imkan tanımıştır. Principat dönemine gelindiğinde ise imparatorluk fermanları kölelerin hukuki korumasını kademeli olarak artırmıştır. Lex Petronia ile efendilerin kölelerini keyfi olarak vahşi hayvanlarla dövüştürmeleri yasaklanmış, Hadrianus ve Antoninus Pius dönemlerinde ise haklı bir sebep olmaksızın kölesini öldüren efendilerin cinayet suçlamasıyla yargılanması esası getirilmiştir.

Roma dünyasında kölelerin yaşam koşulları, üstlendikleri fonksiyonlara ve bulundukları coğrafi mekanlara göre devasa farklılıklar göstermekteydi. Marcus Porcius Cato ve Varro gibi tarım yazarlarının eserlerinde 'instrumentum vocale' (konuşan aletler) olarak tanımlanan kırsal köleler (familia rustica), tarımsal üretim yapan 'latifundia' büyüklüğündeki malikanelerde ve maden ocaklarında son derece ağır şartlar altında çalıştırılmıştır. Özellikle zincire vurulmuş olarak ergastulum adı verilen yeraltı koğuşlarında barındırılan bu köle grubu, yüksek ölüm oranları ve sert disiplin uygulamaları nedeniyle sosyal patlamaların ve köle isyanlarının ana kaynağını oluşturmuştur.

Buna karşılık kentsel alanda görev yapan köleler (familia urbana) son derece heterojen ve görece daha imtiyazlı bir katman oluşturmaktaydı. Zengin aristokratların ve senatörlerin konaklarında aşçı, uşak, kapıcı gibi ev işlerini yürütenlerin yanı sıra, özellikle Grek coğrafyasından getirilen eğitimli köleler hekimlik, mimarlık, öğretmenlik (paedagogus), kütüphanecilik ve muasebecilik gibi entelektüel meslekleri icra etmekteydi. Bu nitelikli köleler, efendilerinin idari ve ticari işlerini yöneterek aile içinde yüksek bir güven ve itibar kazanabiliyor, bu durum da onların özgürlüklerine kavuşma ihtimalini önemli ölçüde artırıyordu.

Roma toplumsal sistemini diğer antik köleci toplumlardan ayıran en temel özellik, 'manumissio' adı verilen köle azat etme kurumunun yaygınlığı ve doğurduğu hukuki sonuçlardı. Sivil hukuk (Ius Civile) çerçevesinde gerçekleşen resmi azat etme işlemleri başlıca üç yolla yapılmaktaydı: Yargıç huzurunda dokunma değneğiyle yapılan 'manumissio vindicta', beş yılda bir yapılan nüfus sayımında kölenin özgür yurttaş listesine kaydettirilmesi olan 'manumissio censu' ve efendinin vasiyetnamesi aracılığıyla gerçekleşen 'manumissio testamento'. Bu usullerle azat edilen bir köle, sadece özgürlüğünü kazanmakla kalmaz, aynı zamanda doğrudan Roma vatandaşlığı statüsüne de yükselirdi.

Azat etme oranlarının Geç Cumhuriyet ve Erken İmparatorluk dönemlerinde tavan yapması, toplumsal ve etnik dengelerin bozulacağı kaygısını taşıyan iktidarı yasal düzenlemeler yapmaya sevk etmiştir. İmparator Augustus döneminde çıkarılan Lex Fufia Caninia (M.Ö. 2) ile vasiyetname yoluyla azat edilebilecek köle sayısına efendinin toplam köle sayısına oranla katı kotalar getirilmiştir. Ardından yürürlüğe giren Lex Aelia Sentia (M.S. 4) ise azat eden efendinin ve azat edilen kölenin asgari yaş sınırlarını belirlemiş, suç işlemiş kölelerin tam vatandaşlık kazanmasını engelleyerek 'dediticii' statüsüne düşürülmelerini hükme bağlamıştır.

Özgürlüğüne kavuşan bir köle 'libertus' (kadın ise 'liberta') unvanını alır ve eski efendisiyle silinmez bir hukuki-ahlaki bağ kurardı. Eski efendi artık kölenin 'patronus'u haline gelir; azatlı, patronuna saygı (obsequium), belirli günlerde hizmet sunma (operae) ve hukuki sadakat borçlu olurdu. Azatlılar oy kullanma veya magistralık üstlenme gibi siyasi haklarda birtakım kısıtlamalara tabi tutulsalar da, onların özgür doğan çocukları (ingenui) hiçbir kısıtlama olmaksızın tam Roma vatandaşlığının tüm ayrıcalıklarından yararlanabilmekteydi.

Azatlı sınıfı, ticaret, zanaat, finans ve deniz taşımacılığı gibi aristokrasinin geleneksel olarak küçümsediği ekonomik alanları domine ederek muazzam bir servet birikimi sağlamıştır. Nitekim İmparator Claudius döneminden itibaren devlet bürokrasisinin merkezi organları (maliye, yazışmalar, dilekçeler) tamamen yetenekli azatlıların yönetimine bırakılmıştır. Narcissus, Pallas ve Callistus gibi imparatorluk azatlıları, devlet yönetimine yön vererek senatörler sınıfını dahi gölgede bırakan bir güce ulaşmıştır. Kent düzeyinde ise azatlılar, 'sevirat Augustales' rahip birliklerine katılarak ve imar faaliyetlerini finanse ederek sosyal prestijlerini meşrulaştırma imkanı bulmuşlardır.