Roma Mimarisi: Kolezyum

Kolezyum'un inşasında kullanılan temel malzeme, Roma betonu (opus caementicium) ve bölgeden çıkarılan traverten taşı ile tüf bloklarıdır. Yapının dış cephesi, harç kullanılmaksızın demir kenetlerle birbirine bağlanan yaklaşık 100.000 metreküp traverten taşından meydana getirilmiştir. Devam eden depremler ve Orta Çağ'daki yağmalar nedeniyle bu demir kenetlerin sökülmesi, cephede bugün görülen karakteristik delikleri bırakmıştır. Taşıyıcı sistem, ağırlığı eşit şekilde dağıtan tonozlu ve kemerli strüktürlerin üst üste bindirilmesi esasına dayanır.

Dış cephe, Roma mimari nizamının katlı kullanımının en mükemmel örneğini sergiler. Üç katlı kemerli cephenin zemin katında Dor (Doric/Toscana), ikinci katında İyon (Ionic), üçüncü katında ise Korint (Corinthian) düzeninde sütunlar tercih edilmiştir. En üstte yer alan çatı katı (attika) ise Korint üslubunda pilasterlerle süslenmiş ve gölgelik mekanizmasını taşıyan direkler için yuvalarla donatılmıştır. Bu hiyerarşik düzen, Helenistik mimari unsurların Roma işlevselliğiyle birleştiği doruk noktasını temsil eder.

Yapının üzerini örten devasa tuval bezinden gölgelik sistemine 'velarium' adı verilmekteydi. Seyircileri Roma'nın yakıcı güneşinden ve yağmurdan koruyan bu karmaşık halat ve yelken sistemi, Mizenum'da konuşlanmış Roma imparatorluk donanmasından getirilen uzman denizciler tarafından kumanda edilmekteydi. Bu detay, Roma'nın askeri ve sivil mühendisliği nasıl entegre edebildiğinin dikkat çekici bir göstergesidir.

Kolezyum'un oturma düzeni olan 'cavea', Roma toplumunun katı sosyal katmanlaşmasını tam bir kesinlikle yansıtacak şekilde tasarlanmıştı. Arenaya en yakın konumda yer alan ve 'podium' adı verilen birinci sınıf platform, imparator ailesine, Vestal bakirelerine ve senatörlere ayrılmıştı. Senatörlerin isimleri mermer koltuklara kazınmaktaydı ve boşalan yerler yeni senatörler için yeniden yontulmaktaydı.

Podiumun hemen üstündeki 'maenianum primum' sınıfı zengin soylulara (equites) ayrılmışken, onun üstündeki 'maenianum secundum' bölgesi hür Roma vatandaşlarına ayrılmıştı. Vatandaşlar da kendi aralarında zenginler (immum) ve fakirler (summum) olarak ikiye bölünmüştü. En üst katta, sahneden en uzak noktada yer alan ve ahşap sıralardan oluşan bölümde ise kadınlar, köleler ve vatandaşlık hakkı olmayan alt sınıflar oturabilmekteydi.

Bu devasa kitle hareketini yönetebilmek adına mimarlar 'vomitoria' adı verilen son derece verimli bir tahliye ve giriş sistemi geliştirdiler. Kemerli 80 adet giriş kapısı sayesinde 50.000'den fazla seyirci yapıyı sadece 15 dakika içinde tamamen boşaltabilmekteydi. Seyircilere verilen pişmiş topraktan jetonlar (tesserae), hangi kapıdan girileceğini, hangi koridorun takip edileceğini ve hangi sırada oturulacağını gösteren antik bir bilet sistemi işlevi görüyordu.

İmparator Domitianus döneminde yapının altına eklenen 'hypogeum', ahşap arena tabanının altındaki karmaşık iki katlı yeraltı tünelleri, zindanlar ve hücreler ağından oluşuyordu. Arena tabanı, üzeri kumla kaplı ahşap kalaslardan meydana geliyordu; bu kum katmanı hem gladyatörlerin kaymasını önlüyor hem de dökülen kanı emme işlevi görüyordu. Hypogeum, gösteri esnasında vahşi hayvanların ve dekorların aniden sahnede belirmesini sağlayan mühendislik harikası mekanizmalara sahipti.

Yeraltı labirentinde, insan gücüyle çalışan 28 adet vinç ve asansör sistemi bulunmaktaydı. Vahşi hayvanlar ve gladyatörler kafeslerden alınarak bu hidrolik ve halatlı asansörlerle arena tabanındaki gizli kapılara (trapdoor) çıkarılmaktaydı. Ayrıca bu alt kat, Ludus Magnus adı verilen yakındaki ana gladyatör okuluyla yeraltı tünelleri vasıtasıyla doğrudan bağlantılıydı; böylece gladyatörlerhalkın arasına karışmadan güvenle sahaya ulaştırılıyordu.

MS 5. yüzyıldan itibaren Hristiyanlığın imparatorluğun resmi dini haline gelmesi ve ekonomik krizler, amfitiyatrodaki kanlı oyunların kademeli olarak sonunu getirdi. Gladyatör dövüşleri MS 404 yılında İmparator Honorius tarafından yasaklandı, son hayvan avı ise MS 523 yılında Ostrogot Kralı Theodoric döneminde gerçekleştirildi. Bu tarihten sonra yapı, gösteri mekanı olma vasfını tamamen kaybetti.

Orta Çağ boyunca Kolezyum; konutlar, zanaatkar atölyeleri, dini tarikatların merkezleri ve hatta Frangipani gibi soylu ailelerin tahkim edilmiş bir kalesi olarak kullanıldı. MS 1349'daki büyük deprem, güney cephesinin büyük ölçüde çökmesine neden oldu. Yıkılan taşlar, Papa'nın sarayları, Vatikan ve Roma'daki diğer büyük kiliselerin inşasında inşaat malzemesi (taş ocağı) olarak yağmalandı. 18. yüzyılda Papa XIV. Benedictus'un Kolezyum'u Erken Dönem Hristiyan şehitlerinin kanıyla kutsanmış kutsal bir mekan ilan etmesiyle yapı koruma altına alındı ve taş yağması durduruldu.