Augustus

Julius Caesar'ın M.Ö. 44 yılında Ides of March suikastıyla öldürülmesinin ardından, henüz on sekiz yaşındaki Gaius Octavius, Diktatör'ün vasiyetnamesi uyarınca onun resmi evlatlığı ve ana mirasçısı ilan edildi. Siyasi tecrübesizliğine rağmen Caesar'ın adının getirdiği muazzam prestiji ve gaziler arasındaki nüfuzunu büyük bir maharetle kullandı. Roma'ya gelişiyle birlikte Caesar'ın en yakın generali Marcus Antonius ile çetin bir iktidar mücadelesine girdi. Ancak M.Ö. 43 yılında, Senato'nun baskısı ve askeri dengelerin zorlamasıyla Marcus Antonius ve Marcus Aemilius Lepidus ile bir araya gelerek 'Lex Titia' yasası uyarınca resmi yasal statüye kavuşturulan İkinci Triumvirlik'i kurdu.

İkinci Triumvirlik, sadece cumhuriyeti restore etme iddiası taşımıyor, aynı zamanda Caesar'ın katillerine karşı amansız bir intikam savaşı yürütüyordu. İktidarın meşrulaştırılması ve finansmanı için uygulamaya konulan proscriptio (yasaklama/listeleme) kararları, aralarında meşhur hatip Cicero'nun da bulunduğu yüzlerce senatör ve binlerce süvarinin katledilmesine ve mallarına el konulmasına yol açtı. M.Ö. 42 yılında gerçekleşen Filippi Savaşı'nda Brutus ve Cassius'un komutasındaki cumhuriyetçi orduların imha edilmesiyle Roma dünyası Triumvirler arasında paylaşıldı; Octavianus Batı eyaletlerinin kontrolünü alırken, Antonius Doğu'nun zenginliklerine yöneldi.

Ancak bu kırılgan ittifak, Antonius'un Mısır Kraliçesi VII. Kleopatra ile kurduğu siyasi ve kişisel bağlar nedeniyle zamanla derin bir krize dönüştü. Octavianus, Roma kamuoyunda ustalıkla yürüttü propaganda savaşında Antonius'u 'Doğulu bir tiranın etkisinde kalmış, Roma gururunu ve topraklarını yabancı bir kraliçeye peşkeş çeken bir hain' olarak tasvir etti. Antonius'un vasiyetnamesini illegal olarak Vesta Bakireleri'nden ele geçirip Senato'da okutması, Roma halkının öfkesini zirveye taşıdı. M.Ö. 31 yılında gerçekleşen Actium Deniz Muharebesi'nde Octavianus'un dahi generali Marcus Vipsanius Agrippa'nın kazandığı kesin zafer, Antonius ve Kleopatra'nın intiharıyla sonuçlandı ve Octavianus'u Akdeniz dünyasının tek ve mutlak hâkimi kıldı.

Actium zaferinin ardından Roma'ya dönen Octavianus, Sulla veya Caesar gibi açık bir diktatörlük kurmanın suikast riskini ve toplumsal direnci artıracağının farkındaydı. Bu nedenle M.Ö. 27 yılında gerçekleştirdiği 'Birinci Yerleşim' (First Settlement) adı verilen anayasal düzenlemeyle, elindeki tüm olağanüstü yetkileri Senato ve Roma halkına geri devrettiğini ilan etti. Siyasi bir tiyatro niteliğindeki bu hamleye karşılık Senato, kendisine dini ve siyasi bir kutsallık atfeden 'Augustus' ('yüce', 'kutsanmış') unvanını verdi. Augustus, monarşik bir unvan olan 'Rex' (Kral) veya 'Dictator' sıfatlarını reddederek kendisini yalnızca geleneksel bir ifade olan 'Princeps' (Eşitlerin Birincisi / Birinci Yurttaş) olarak tanımladı.

M.Ö. 23 yılında yürürlüğe giren 'İkinci Yerleşim' (Second Settlement) ise Augustus'un hukuki gücünün gerçek sütunlarını inşa etti. Her yıl sürekli olarak üstlendiği konsüllük makamından çekilen Augustus, bunun yerine iki kritik yetkiyi şahsında birleştirdi: Halk meclislerini toplama, yasa teklif etme ve veto hakkını içeren 'tribunicia potestas' (tribunluk yetkisi) ve tüm eyalet valilerinin yetkilerinin üzerinde bir askeri komuta gücü sağlayan 'imperium proconsulare maius'. Bu düzenleme sayesinde Augustus, hiçbir cumhuriyetçi makamı işgal etmediği hissini yaratırken, ordunun ve yasal mekanizmanın tam kontrolünü elinde tutmayı başardı.

Augustus'un kurduğu bu yeni siyasi düzen, tarihçiler tarafından 'Principatus' olarak adlandırılır. Sistem, Cumhuriyet'in Senato, Halk Meclisleri ve Magistralıklar gibi köklü kurumlarını aynen koruyor, ancak bunların üzerindeki fiili karar alma mekanizmasını tek bir kişiye devrediyordu. Augustus, otokrasiyi cumhuriyetçi bir örtü altına gizleyerek hem aristokrasinin gururunu okşamış hem de iç savaşlardan bitap düşmüş Roma toplumuna arzuladığı istikrar ve düzeni sunmuştur.

Augustus'un iktidarı, sadece siyasi yapının değişmesiyle sınırlı kalmamış, imparatorluğun mülki ve askeri idaresinde köklü bir reform hamlesini beraberinde getirmiştir. Cumhuriyet döneminde eyalet valilerinin kişisel hırsları ve ordu komutanlarının sadakatsizliği nedeniyle yaşanan istikrarsızlığı önlemek amacıyla eyaletler ikiye ayrıldı: Askeri açıdan barışçıl ve lejyonsuz olan 'Senato Eyaletleri' ve sınır boylarında lejyonların konuşlandığı doğrudan Princeps'e bağlı 'İmparatorluk Eyaletleri'. Vergi toplama sistemi, ihale usulüyle çalışan yolsuzlaşmış 'publicani' sınıfından alınarak profesyonel bürokratlara devredildi ve adil bir vergilendirme için imparatorluk çapında düzenli nüfus ve servet sayımları (census) başlatıldı.

Ordu alanında yapılan reformlar, Pax Romana'nın (Roma Barışı) sürdürülebilirliği açısından hayati bir role sahipti. Augustus, iç savaşlar sonunda sayıları 50'yi aşan lejyon sayısını 28'e düşürdü ve tüm askerleri devletten doğrudan maaş alan, emekliliklerinde ise toprak veya nakit ikramiye kazanan profesyonel muvazzaf askerler haline getirdi. Emeklilik fonlarını güvenceye almak için M.S. 6 yılında kişisel servetinden aktardığı sermayeyle 'aerarium militare' (askeri hazine) kuruldu. Ayrıca, imparatorun ve Roma kenti güvenliğinin sağlanması amacıyla seçkin birliklerden oluşan 'Praetoria Muhafızları' (Cohortes Praetoriae) ihdas edildi.

Dış politikada Augustus, genişlemeci tutumdan ziyade imparatorluğun 'doğal sınırlarına' (Ren, Tuna, Fırat) ulaşması ve bu hatların sağlamlaştırılması stratejisini benimsedi. Ancak bu sınır politikası her zaman pürüzsüz işlemedi; M.S. 9 yılında Teutoburg Ormanı Muharebesi'nde Publius Quinctilius Varus komutasındaki üç Roma lejyonunun Cherusci lideri Arminius tarafından tamamen yok edilmesi, Roma'nın Germania'yı ilhak etme hayallerine son verdi. Bu ağır felakete rağmen, Augustus'un inşa ettiği idari ve askeri yapı, Akdeniz havzasında iki yüzyıl boyunca ticareti, kentleşmeyi ve sanatı besleyecek olan uzun soluklu bir istikrar çağının temelini attı.

Augustus, siyasi meşruiyetini ve rejimin kalıcılığını geleneksel Roma değerlerine (*mos maiorum*) dönüş vizyonu üzerine inşa etti. Geç Cumhuriyet döneminin ahlaki ve dini çözülmesini iç savaşların temel sebebi olarak gören Princeps, 'Lex Julia' düzenlemeleriyle sert muhafazakâr toplumsal yasaları yürürlüğe koydu. Evliliği teşvik eden, bekârlığı ve çocuksuzluğu vergilendiren, zinayı ise kamu suçu ilan ederek sürgün ve mal varlığına el koymayla cezalandıran bu yasalar, üst sınıfların ahlaki yapısını disipline etmeyi amaçlıyordu. Augustus, bu yasalara uyulması konusunda o kadar tavizsizdi ki, kendi öz kızı Julia ve torunu Julia'yı skandallara karıştıkları gerekçesiyle ıssız adalara sürgüne gönderdi.

Dini alanda unutulmaya yüz tutmuş antik ritüelleri, rahip kolejlerini ve tapınakları ihya eden Augustus, M.Ö. 12 yılında Lepidus'un ölümü üzerine imparatorluğun en yüksek dini makamı olan 'Pontifex Maximus' unvanını üstlendi. Kentsel dönüşüm alanında ise Roma'yı görkemli bir imparatorluk başkentine dönüştürme hamlesi başlattı. 'Roma'yı tuğla olarak buldum, mermer olarak bıraktım' sözüyle ölümsüzleşen bu vizyon çerçevesinde Augustus Forumu, Mars Tapınağı, Ara Pacis Augustae (Barış Altarı) ve kendi anıtsal Mozolesi inşa edildi. Yakın dostu Agrippa eliyle inşa ettirilen Pantheon ve Aqua Virgo su kemeri gibi yapılar da kentsel altyapıyı taçlandırdı.

Ölümünden kısa bir süre önce kaleme aldığı ve ölümünün ardından Senato binasının önüne dikilen bronz sütunlara kazınan 'Res Gestae Divi Augusti' (İlahi Augustus'un İcraatları) başlıklı metin, imparatorun kendi gözünden siyasi ve askeri mirasını özetleyen paha biçilmez bir otobiyografik belgedir. Augustus, bu metinde harcadığı kişisel serveti, düzenlediği oyunları, fethettiği toprakları ve Senato ile ilişkilerini ayrıntılarıyla aktararak, ölümünden sonra tanrılaştırılmasının (apotheosis) ve Julio-Claudian Hanedanı'nın devamlılığının zeminini hazırlamıştır.