Iustinianus ve Kanunlar

M.S. 6. yüzyılın başlarında Doğu Roma İmparatorluğu, yüzyılların birikimi olan devasa, karmaşık ve çoğu zaman birbiriyle çelişen bir hukuk düzeniyle karşı karşıyaydı. Respublica ve Principatus dönemlerinden kalan senato kararları (senatusconsulta), praetor fermanları (edicta), imparatorluk rescriptum'ları ve klasik dönem hukukçularının (Ulpianus, Papinianus, Gaius vb.) doktrin yazıları kütüphanelerde dağınık halde bulunuyordu. Bu durum hem mahkemelerde adil ve hızlı karar alınmasını engelliyor hem de imparatorluk bürokrasisinde ciddi aksaklıklara yol açıyordu. Iustinianus, tahta geçmesinden kısa bir süre sonra, M.S. 528 yılında bu hukuki kaosa son vermek amacıyla geniş kapsamlı bir reform hareketi başlattı.

İmparator bu devasa projeyi yürütmek üzere Saray Muhafız Komutanı ve üst düzey hukukçu Tribonianus'u görevlendirdi. Tribonianus başkanlığındaki komisyon; hukuk profesörleri, avukatlar ve yüksek düzey bürokratlardan oluşturuldu. Komisyonun temel amacı, Klasik Dönem Roma hukukunu Hristiyanlaşmış Geç Antik Çağ toplumunun ihtiyaçlarına uyarlamak, geçerliliğini yitirmiş (obsolet) düzenlemeleri ayıklamak ve çelişkili içtihatları harmonize etmekti. Tribonianus'un metodolojik yaklaşımı, metinler üzerinde radikal değişiklikler yapmayı (interpolatio) da kapsıyordu; böylece antik metinler çağdaş hukuki gerçekliğe entegre edilmiş oluyordu.

Corpus Juris Civilis, dört temel eserden oluşan muazzam bir hukuki anıttır. Kodifikasyonun ilk meyvesi olan 'Codex Iustinianus' (529, revize sürümü 534), Hadrianus döneminden Iustinianus'a kadar yayımlanan imparatorluk fermanlarını (constitutiones) barındırmaktaydı. İkinci ve en karmaşık bölüm olan 'Digesta' (veya Pandectae, 533), klasik Roma hukukçularının binlerce ciltlik eserlerinden derlenen içtihatlar ve hukuki görüşler koleksiyonudur. Komisyon, yaklaşık üç milyon satırlık hukuki metni tarayarak bunları 50 kitaplık ve sistematik başlıklar içeren bu dev esere sığdırmayı başarmıştır.

Külliyatın üçüncü parçası olan 'Institutiones' (533), hukuk öğrencileri için kaleme alınmış resmi bir ders kitabıdır; ancak aynı zamanda bağlayıcı kanun gücüne de sahipti. Gaius'un aynı isimli klasik eserini model alan bu çalışma, kişiler, eşya ve yargılama hukuku şeklinde üçlü bir tasnif sunmaktaydı. Son bileşen olan 'Novellae Constitutiones' (Yeni Kanunlar) ise M.S. 534 sonrası Iustinianus'un saltanatının sonuna kadar çıkardığı yeni imparatorluk fermanlarını içermekteydi. Önemli bir ayrıntı olarak, ilk üç bölüm geleneksel hukuk dili olan Latince yazılmışken, Novellae'nin büyük bir kısmı halkın ve sarayın günlük dili olan Yunanca olarak kaleme alınmıştır.

Iustinianus'un kanunlaştırma hareketi sadece teknik bir derleme değil, aynı zamanda toplumsal yapıyı dönüştürmeyi amaçlayan ideolojik bir reformdu. Hristiyanlık inancının hukuki kurumlara entegrasyonu, kanunların dilinde ve içeriğinde belirgin biçimde hissedilmektedir. Kölelik müessesesi tamamen kaldırılmamış olsa da, kölelerin azat edilmesini kolaylaştıran (favor libertatis) ve kölelere yönelik kötü muameleyi kısıtlayan düzenlemeler getirilmiştir. Aile hukukunda ise 'pater familias'ın mutlak hakimiyeti yumuşatılmış, kadınların mülkiyet hakları ve boşanma süreçlerindeki hukuki konumları güçlendirilmiştir.

Miras hukuku ve borçlar hukukunda da radikal rasyonelleştirmeler yapılmıştır. Agnatik (erkek soyuna dayalı) hısımlık yerine kognatik (kan bağına dayalı) hısımlık mirasçılıkta esas alınmış, böylece aile içi adalet pekiştirilmiştir. Bununla birlikte, Iustinianus hukukunun karanlık tarafları da mevcuttu; sapkın kabul edilen Hristiyan mezheplerine, Yahudilere ve paganlara yönelik hukuki kısıtlamalar sertleştirilmiş, din değiştirme veya pagan uygulamaları ağır cezai yaptırımlara tabi tutulmuştur. İmparator, kanunların nihai kaynağının Tanrı ve O'nun yeryüzündeki gölgesi olarak imparator olduğunu açıkça ilan etmiştir.

Doğu Roma İmparatorluğu'nda Corpus Juris Civilis, sonraki yüzyıllarda çıkarılan 'Ekloga' ve 'Basilika' gibi hukuki derlemelerin de ana kaynağı olmaya devam etti. Ancak eserin dünya tarihi açısından en büyük dönüşümü, 11. yüzyılın sonlarında Batı Avrupa'da yaşandı. İtalya'daki Bologna Üniversitesi'nde Irnerius ve Glossator'lar olarak bilinen hukukçuların Digesta metinlerini yeniden keşfetmesi ve incelemeye başlaması, Roma hukukunun Avrupalılaşması sürecini (Rezeption) başlattı.

Corpus Juris Civilis, Orta Çağ ve Yeni Çağ boyunca Avrupa genelinde ortak hukuk (Ius Commune) olarak kabul edildi. 19. yüzyılda Napolyon Kanunnamesi (Code Napoléon) ve Alman Medeni Kanunu (BGB) hazırlanırken doğrudan Iustinianus kodifikasyonunun getirdiği kavramsal çerçeve ve sistematik esas alındı. Bugün modern dünyada Kıta Avrupası hukuk sistemini benimseyen tüm devletlerin medeni hukuk yapıları, köklerini Iustinianus ve onun komisyonunun VI. yüzyılda gerçekleştirdiği bu devasa entelektüel başarıya borçludur.