Konstantin

Diokletianus'un kurduğu Tetrarşi (Dörtlü Yönetim) sistemi, M.S. 305 yılında imparatorların çekilmesiyle ciddi bir istikrarsızlık evresine girdi. Britanya'da Augustus ilan edilen Constantius Chlorus'un M.S. 306'da ölümü üzerine, ordusu oğlu Konstantin'i Eboracum'da (York) imparator ilan etti. Bu hamle, Tetrarşi'nin meşruiyet mekanizmasını ihlal ederek Roma dünyasını iç savaşlar dönemine sürükledi. Konstantin, Batı'daki rakipleri Maxentius ve Severus'a karşı askeri ve politik hamlelerini titizlikle planlayarak egemenlik alanını kademeli olarak genişletti.

M.S. 312 yılında gerçekleşen Milvian Köprüsü Savaşı, Konstantin'in iktidar yolculuğunda kritik bir dönüm noktası oldu. Lactantius ve Eusebios gibi Hristiyan tarihçilere göre Konstantin, savaştan önce gökyüzünde ışık saçan bir haç işareti ve 'Bu işaretle fethet' (In hoc signo vinces) yazısı gördü. Maxentius'u yenilgiye uğratıp Tiber Nehri'nde boğulmasını sağlayan Konstantin, Batı Roma'nın tek hâkimi konumuna yükseldi. Siyasi nüfuzunu pekiştirmek amacıyla M.S. 313'te Doğu Augustus'u Licinius ile Milano'da buluşarak dini hoşgörü ilan eden ortak bir bildiri yayımladı.

İki imparator arasındaki kırılgan ittifak, imparatorluğun tek bir mutlak idareciye olan ihtiyacı nedeniyle kısa sürede çatışmaya dönüştü. M.S. 324 yılında gerçekleşen Adrianapolis ve Chrysopolis (Üsküdar) muharebelerinde Licinius'u mağlup eden Konstantin, Tetrarşi sistemine son vererek tüm Roma dünyasının tek otokratik lideri haline geldi. Bu zafer, Geç Antik Roma siyasal yapısının tamamen yeniden tanımlanmasının ve otoritenin şahsında toplanmasının yolunu açtı.

Konstantin'in dini politikası, Roma devlet gelenekleri ile yeni Hristiyan inancının pragmatik bir sentezi olarak gelişti. M.S. 313 Milano Fermanı, Hristiyanlara uygulanan devlet zulmünü resmen sona erdirmekle kalmadı, aynı zamanda el koyulan kilise mülklerinin iadesini sağladı. Konstantin, pagan gelenekleri ve Pontifex Maximus unvanını korumakla birlikte, Hristiyan din adamlarına muafiyetler tanıdı ve kiliselerin inşa edilmesini devlet hazinesinden fonladı.

Kilise içindeki doktrinsel ayrılıkların devletin birliğine tehdit oluşturduğunu gören Konstantin, M.S. 325 yılında I. İznik Konsili'ni topladı. İskenderiyeli din adamı Arius'un İsa'nın tanrısallığına dair öğretilerine karşı toplanan bu evrensel konsil, bizzat imparatorun başkanlığında gerçekleşti. Konsil sonucunda kabul edilen İznik Amentüsü (Credo), Hristiyan ortodoksisinin temelini oluştururken, imparatorun dini meselelerde en üst karar mercii olma rolünü (Sezaropapizm) perçinledi.

Konstantin'in kişisel inancı ve Hristiyanlaşma süreci tarihçiler arasında tartışma konusu olmaya devam etse de, uygulamaları dini coğrafyayı kalıcı olarak değiştirdi. Kudüs'te Kutsal Kabir Kilisesi'nin ve Roma'da Aziz Petrus Bazilikası'nın inşasını emretti. Hayatının son anlarına kadar vaftiz olunmayı geciktirmesi, hem siyasi dengeleri gözetme hem de imparatorluk görevlerinin getirdiği günahlardan arınma arzusuyla açıklanmaktadır.

Kadim kent Roma'nın Doğu sınırlarına uzaklığı ve senatör sınıfının pagan muhafazakarlığı, Konstantin'i yeni bir idari merkez aramaya yöneltti. M.S. 324 yılında Antik Yunan kolonisi Byzantion'un bulunduğu stratejik yarımadada yeni başkentin inşasına başlandı. M.S. 11 Mayıs 330 tarihinde törenlerle açılan kent, 'Nova Roma' (Yeni Roma) olarak adlandırılsa da kısa sürede kurucusunun adıyla, yani Konstantinopolis olarak anılmaya başlandı.

Yeni başkent, hem Karadeniz ile Ege'yi hem de Avrupa ile Asya'yı bağlayan askeri ve ticari hatların tam kesişim noktasında yer alıyordu. Konstantin, şehri anıtsal yapılar, forumlar, Hipodrom ve imparatorluk sarayı ile donattı; Roma'dan ve imparatorluğun dört bir yanından getirilen heykel ve dikilitaşlarla süsledi. Şehirde yaşayanlara ücretsiz buğday dağıtımı (annona) başlatılarak Roma'nın kentsel ayrıcalıkları yeni başkente aktarıldı.

Konstantinopolis'in kuruluşu, Akdeniz dünyasının jeopolitik merkezini Doğu'ya kaydırdı. Şehir, bin yıldan fazla bir süre boyunca Doğu Roma İmparatorluğu'nun sarsılmaz kalesi ve Hristiyan medeniyetinin kalbi olarak hizmet verdi. Bu hamle, Batı Roma'nın 5. yüzyıldaki çöküşüne karşın Roma idari ve hukuki mirasının Doğu'da kesintisiz devam etmesini sağlayan en stratejik karar oldu.

Konstantin, Diokletianus dönemi reformlarını geliştirerek imparatorluk bürokrasisini ve ordusunu köklü bir değişimden geçirdi. Sivil ve askeri yetkileri birbirinden kesin çizgilerle ayırarak eyalet valilerinin isyan etme potansiyelini kısıtladı. Orduyu sınırlarda konuşlanan sabit muhafız birlikleri (limitanei) ve imparatorun hareketli alan ordusu (comitatenses) olarak ikiye böldü. Sınır savunması esnek hale getirilirken, merkez ordunun etkinliği artırıldı.

Parasal alanda yaşanan kronik enflasyonu durdurmak amacıyla Konstantin, yüksek saflıkta altından üretilen solidus adlı yeni bir para birimini tedavüle soktu. Solidus, Batı dünyasında yüzyıllar boyunca istikrarını koruyan uluslararası bir standart haline geldi. Ancak bu reform, altını elinde tutan üst sınıfları zenginleştirirken, bakır sikkelerle işlem yapan alt sınıflar üzerindeki vergi yükünü artırarak toplumsal tabakalaşmayı derinleştirdi.

Sosyal yapıda ise Konstantin, mesleklerin babadan oğula geçmesini zorunlu kılan ve köylüleri toprağa bağlayan kanunlar çıkardı. Bu düzenlemeler, Orta Çağ feodalizminin ve serflik sisteminin hukuki nüvelerini oluşturdu. İdari reformlar neticesinde imparatorluk idaresi mutlakiyetçi bir monarşiye dönüştü ve 'Dominat' dönemi nihai biçimini aldı.