Oniki Levha Kanunları

Roma Cumhuriyeti'nin erken döneminde plepler, yazılı olmayan geleneksel hukukun patrici yargıçlar tarafından kendi sınıfsal çıkarları doğrultusunda keyfî şekilde uygulanmasına karşı büyük bir direnç göstermişlerdir. M.Ö. 5. yüzyılın ortalarında artan toplumsal huzursuzluklar ve pleplerin hak arayışları, devlet mekanizmasını işleyemez hale getirince, hukukun herkes için eşit ve açık biçimde yazılı hale getirilmesi zorunluluğu doğmuştur.

M.Ö. 451 yılında olağan cumhuriyet magistralıkları askıya alınmış ve kanunları derleyip yazmak üzere tenzihli yetkilerle donatılmış ten kişilik bir kurul olan 'Decemviri legibus scribundis' atanmıştır. İlk yıl görev yapan patrici ağırlıklı kurul ten tabletlik hukuk metnini tamamlamıştır. M.Ö. 450 yılında atanan ikinci kurul ise iki ilave tablet daha hazırlayarak Oniki Levha'yı tamamlamış, ancak tiranlaşma eğilimleri göstererek pleplerin haklarını kısıtlayıcı sert hükümler eklemişlerdir.

Oniki Levha Kanunları, modern anlamda sistematik bir kodifikasyon olmayıp, dönemin somut toplumsal uyuşmazlıklarına çözüm getiren kasuistik (olaysal) ve emredici bir yapıya sahiptir. Metinler; mahkemeye çağrı ve yargılama usulü (In Ius Vocatio), aile hukuku, miras, mülkiyet ve komşuluk hakları, borçlar hukuku, suçlar ve cezalar (Delicta) ile kamu hukuku kurallarını kapsayan geniş bir yelpazeyi düzenlemektedir.

Kanunun en belirgin niteliği son derece şekilci ve ritüelistik olmasıdır. Davaların açılması ve hakların takibi ancak belirli Latince kalıp sözlerin ve sembolik hareketlerin (legis actiones) hatasız uygulanmasıyla mümkündü. Cezai hükümlerde Kısas ilkesi (Talio) varlığını korumakla birlikte, sakatlanma ve yaralanmalarda maddi tazminat esasına dayalı ceza türleri de sisteme girmiş, böylece ilkel kan davası geleneğinden kurumsallaşmış yargı mekanizmasına geçiş sağlanmıştır.

Oniki Levha Kanunları, Roma toplumunun en temel sosyal birimi olan aile yapısını ve 'Paterfamilias'ın (aile babası) mutlak otoritesini yasal güvenceye bağlamıştır. Paterfamilias, aile bireyleri, köleler ve aile mülkiyeti üzerinde 'Patria Potestas' adı verilen sınırsız bir hukuki hakka sahipti; bu hak evlatlarını satma veya öldürme yetkisini dahi kapsıyordu. Ancak kanun, bir babanın oğlunu üç kez köle olarak satması durumunda çocuğun babanın vesayetinden özgürleşeceğine dair insani bir kısıtlama da getirmiştir.

Kanunlar ayrıca kadınların hukuki ehliyetini ve vesayet durumunu düzenlemiştir. Kadınlar ömür boyu bir vasinin (tutor) denetimi altında tutulmakla birlikte, 'Usus' evliliği yoluyla kocanın mutlak otoritesine (Manus) girmemek için her yıl evden kesintisiz üç gece ayrı kalarak (Trinoctium) kendi aile bağlarını ve muhtemel miras haklarını koruma imkânına sahip kılınmışlardır.

Oniki Levha Kanunları, Roma hukukunun laikleşmesi sürecinde hayati bir eşik teşkil etmiştir. Hukuk kurallarının dini ayinlerden ve rahipler kolejumunun (Pontifices) tekelinden ayrıştırılarak kamuya açık alanlarda sergilenmesi, yurttaşların hukuk karşısındaki nispi eşitliğini pekiştirmiştir. Bu durum, Roma Yurttaşlar Hukuku'nun (Ius Civile) doğuşuna ve gelişmesine zemin hazırlamıştır.

İlerleyen yüzyıllarda kanun maddeleri toplumsal ihtiyaçlar karşısında yetersiz kalsa bile, Roma juristleri ve praetorlar metni doğrudan ilga etmek yerine yorum (interpretatio) yoluyla esnetmiş ve içtihatlarla geliştirmişlerdir. Oniki Levha, Roma İmparatorluğu'nun son dönemlerine kadar hukukun sembolik ve kutsal kaynağı sayılmaya devam etmiş, Justinianus Kodifikasyonlarına kadar uzanan devasa Roma hukuk külliyatının omurgasını oluşturmuştur.