Roma Senatosu

Antik geleneğe ve Titus Livius gibi tarihçilerin aktarımlarına göre Roma Senatosu, kentin kurucusu Romulus tarafından 100 üyeden oluşan bir danışma meclisi olarak kurulmuştur. Bu ilk üyeler, Roma'nın en önde gelen ailelerinin (gentes) reisleri arasından seçilmiş ve kendilerine 'babalar' anlamına gelen 'patres' unvanı verilmiştir. Krallık Dönemi boyunca Senato'nun temel işlevi yürütme yetkisini elinde tutan krala tavsiyelerde bulunmak, din ritüellerinin düzgün yürütülmesini gözetmek ve kamu düzenine dair kritik kararlarda görüş bildirmekti.

Monarşi döneminde Senato'nun en kritik anayasal yetkisi 'interregnum' (kralsız dönem) mekanizmasıydı. Bir kral öldüğünde, yeni kral seçilene kadar devlet yönetimi sırayla senatörler arasından seçilen 'interrex' unvanlı geçici yöneticilere devredilirdi. Ayrıca halk meclisi tarafından seçilen kral adayının göreve başlaması, Senato'nun 'auctoritas patrum' adı verilen dini ve siyasi onay mekanizmasına bağlıydı. Son Roma Kralı Tarquinius Superbus'un M.Ö. 509 yılında devrilmesiyle birlikte Senato, yeni kurulan Cumhuriyet rejiminin ana omurgası haline gelmiştir.

Roma Cumhuriyeti'nin olgunlaşma döneminde Senato, devletin fiili yönetim merkezi konumuna yükselmiştir. Resmi olarak yasama yetkisi halk meclislerinde (Comitia Centuriata ve Comitia Tributa) bulunsa da, meclislere sunulacak kanun tasarılarının neredeyse tamamı önceden Senato'da tartışılır ve şekillendirilirdi. Senatörler, 'cursus honorum' adı verilen siyasi kariyer basamaklarını (quaestor, aedilis, praetor, consul) tırmanmış veya bu makamları icra etmiş tecrübeli devlet adamlarından oluşuyordu. Bu durum Senato'ya muazzam bir idari birikim ve entelektüel üstünlük kazandırıyordu.

Senato'nun en etkili güç alanları dış politika, devlet maliyesi ve eyalet yönetimiydi. Yabancı elçilerin kabul edilmesi, savaş ve barış kararlarının müzakeresi, lejyonların konuşlandırılması ve eyalet valilerinin (proconsul/propraetor) atanması Senato'nun mutlak denetimindeydi. Ayrıca devlet hazinesi (aerarium Saturni) üzerindeki kontrolü sayesinde tüm kamu harcamaları, imar faaliyetleri ve askeri bütçeler Senato'nun onayına tabiydi. Kriz dönemlerinde ilan edilen 'Senatus Consultum Ultimum' (Senato'nun Sıkıyönetim Kararı) ise konsüllere devleti korumak adına anayasal hakları askıya alma yetkisi veren en ağır hukuki araçtı.

Cumhuriyet'in ilk yüzyıllarında Senato, yalnızca soylu patrici ailelerin tekelindeydi. Ancak alt sınıfı oluşturan pleplerin siyasi haklar ve ekonomik adalet için başlattığı 'Sınıflar Mücadelesi' (Conflict of the Orders), Senato'nun yapısını kökten değiştirdi. M.Ö. 367 tarihli Lex Licinia Sextia ile konsüllük makamının pleplere açılması ve M.Ö. 287 tarihli Lex Hortensia ile Plep Meclisi kararlarının Senato onayı olmaksızın tüm halk için bağlayıcı hale gelmesi, senatör profilini dönüştürdü.

Bu reformlar sonucunda zengin plep aileleri de Senato'ya girmeyi başardı ve eski patrici soylularıyla birleşerek 'nobilitas' adı verilen yeni bir yönetici aristokrasi oluşturdu. Ancak M.Ö. 2. yüzyılın sonlarında Gracchus Kardeşler'in (Tiberius ve Gaius Gracchus) tarım ve sosyal reform talepleri, Senato içinde derin çatışmalara yol açtı. Muhafazakar senatörler (Optimates) ile halk desteğini arkasına alan reformcular (Populares) arasındaki bu kutuplaşma, iç savaşlar dönemini tetikleyerek Cumhuriyet'in çöküş sürecini hazırladı.

Augustus'un M.Ö. 27 yılında Principatus rejimini kurmasıyla Roma Senatosu radikal bir nitelik değişimine uğradı. Augustus, Cumhuriyet organlarını korur görünüp iktidarı elinde toplarken, Senato'nun üye sayısını Julius Caesar dönemindeki 900'den 600'e düşürdü ve üyelik için 1 milyon sestertius'luk mülkiyet şartı getirdi. Senato resmen bir yüksek mahkeme ve yasama organı olarak faaliyet göstermeye devam etse de, gerçek karar alma mekanizması imparatorun sarayına ve danışman çevresine (consilium principis) kaydı.

Geç Antik Çağ ve Dominat döneminde (Diocletianus ve Constantinus reformları sonrasında) Senato, tüm idari yetkilerini bürokratik mekanizmalara kaptırarak sembolik ve kent merkezli bir kuruma dönüştü. Constantinus'un Yeni Roma (Konstantinopolis) kentini kurmasıyla Doğu'da ikinci bir Senato tesis edildi. İmparatorluğun Batı kanadının çöküşüne rağmen Roma Senatosu 6. yüzyılın sonlarına kadar İtalya'daki Ostrogoth yönetimi altında yerel bir aristokratik kulüp olarak varlığını sürdürmüş, Doğu Roma Senatosu ise Orta Çağ Bizans bürokrasisi içinde eriyene kadar işlev görmüştür.