Cumhuriyetin Krizi ve İç Savaşlar

M.Ö. 133 yılında Tribunus Plebis seçilen Tiberius Gracchus'un sunduğu Lex Sempronia Agraria yasa tasarısı, Roma Cumhuriyeti'nin siyasi dengelerini temelden sarsmıştır. Kartaca ve Makedonya savaşlarının ardından zengin senatörlerin kamu arazilerini (ager publicus) yasadışı biçimde ele geçirerek devasa köle çiftlikleri (latifundia) kurması, özgür Roma köylüsünü topraksız bırakmıştı. Mülkiyet sahibi olma şartına bağlı olan geleneksel Roma asker yapısı da bu kriz nedeniyle çökmek üzereydi. Tiberius, kamu arazilerinin sınırlanmasını ve fazla toprakların topraksız vatandaşlara dağıtılmasını önererek hem sosyo-ekonomik adaletsizliği gidermeyi hem de ordunun insan kaynağını yenilemeyi amaçlıyordu.

Senato aristokrasisi, Tiberius'un bu hamlesini kendi mülkiyet haklarına ve siyasi otoriterlerine doğrudan bir saldırı olarak gördü. Tiberius'un tasarıyı Senato onayına sunmadan doğrudan Doğu Meclisi'ne (Comitia Tributa) taşıması ve kendisini izleyen yıl için tekrar tribunus adayı göstermesi, Roma'nın geleneksel anayasası (mos maiorum) açısından eşi görülmemiş bir kriz yarattı. Pontifex Maximus Publius Cornelius Scipio Nasica önderliğindeki senatörlerin Forum'da Tiberius ve üç yüz taraftarını sopalarla katletmesi, Roma iç siyasetinde ilk kez kan dökülmesine ve siyasi şiddetin meşru bir araç olarak benimsenmesine zemin hazırladı.

Tiberius'un ölümünden on yıl sonra, M.Ö. 123 yılında kardeşi Gaius Gracchus benzer reformları daha radikal bir paketle yeniden başlattı. Gaius, tahıl sübvansiyonları (Lex Frumentaria), yargı yetkisinin senatörlerden equites (süvariler) sınıfına devredilmesi ve İtalyan müttefiklere Roma vatandaşlığı verilmesi gibi düzenlemelerle reform cephesini genişletti. Senato, Gaius'un etkisini kırmak için ilk kez senatus consultum ultimum (olağanüstü hal kararnamesi) ilan etti. M.Ö. 121 yılında Gaius ve binlerce destekçisi Aventinus Tepesi'nde katledildi; bu olay Senato'nun kendi ayrıcalıklarını korumak uğruna hukukun üstünlüğünü tamamen feda edebileceğini kanıtladı.

M.Ö. 107 yılında Konsül seçilen Gaius Marius, Jugurtha Savaşı ve ardından gelen Cimbri ile Teutones kabilelerinin istilaları karşısında Roma ordusunu yeniden yapılandırmak zorunda kaldı. Marius'un uyguladığı en radikal reform, orduda görev alabilmek için aranan mülkiyet şartını (census) kaldırarak topraksız şehir yoksullarını (proletarii) askerliğe kabul etmesiydi. Bu hamle, orduyu mülk sahibi özgür vatandaşların geçici vatan savunması görevi olmaktan çıkarıp, alt sınıflar için profesyonel bir meslek ve sosyal yükselme kanalı haline getirdi.

Marius'un getirdiği bu yeni profesyonel askerlik düzeni, Roma'nın siyasi yapısında telafisi imkansız bir kırılma yarattı. Devletin terhis olan askerlere emeklilik maaşı veya arazi tahsis edecek kurumsal bir mekanizmaya sahip olmaması nedeniyle, askerler geçimlerini ve geleceklerini tamamen komutanlarının şahsi insafına ve nüfuzuna bağladılar. Lejyonların sadakati Roma Cumhuriyeti'nden ziyade kendilerine ganimet, maaş ve toprak vaat eden generallere kaydı. Böylece generaller, emirlerindeki lejyonları Senato'ya ve rakip siyasetçilere karşı bir şantaj unsuru olarak kullanma imkanına kavuştular.

Marius ile eski yardımcısı Lucius Cornelius Sulla arasında Mithridates Savaşları'nın komutası yüzünden çıkan anlaşmazlık, bu yeni askeri yapının tehlikelerini gözler önüne serdi. M.Ö. 88 yılında Sulla, komutasındaki lejyonları Roma kent sınırlarını (pomerium) ihlal ederek doğrudan başkente yürüttü. Bir Roma generalinin kendi vatandaşına ve meclisine karşı ordusunu kullanması biçimindeki bu emsalsiz olay, Cumhuriyet hukukunun askeri vesayet karşısında ne kadar kırılgan olduğunu açıkça ortaya koydu.

Sulla'nın M.Ö. 83 yılında Doğu'dan dönerek başlattığı iç savaş, Marian kanadının ezilmesiyle sonuçlandı ve Sulla kendisini sınırsız süreyle yasa yapmak ve devleti düzenlemekle görevli diktatör (dictator legibus scribundis et reipublicae constituendae) ilan ettirdi. Sulla, siyasi muhaliflerini sistematik olarak yok etmek amacıyla proscriptio (yasaklama) listelerini yayınladı. Bu listelerde adı geçen vatandaşların hukuki korumaları kaldırılıyor, öldürülmeleri teşvik ediliyor ve mülklerine devlet tarafından el konularak açık artırmayla satılıyordu.

Proscriptio rejimi yalnızca siyasi rakiplerin tasfiyesiyle sınırlı kalmadı; zengin equites üyeleri sırf servetlerine el koymak amacıyla bu listelere eklendi. Binden fazla senatör ve eques katledilirken, el konulan topraklar Sulla'nın gazi askerlerine dağıtıldı. Bu süreç, Roma toplumunda derin travmalara, ekonomik çöküşe ve mülksüzleşen eski sahipler nedeniyle yeni toplumsal huzursuzluk odaklarının doğmasına yol açtı.

Sulla, elde ettiği mutlak gücü Senato oligarşisini (Optimates) yeniden ihya etmek için kullandı. Halk Tribünlerinin veto yetkilerini kısıtladı, kanun teklifi sunma haklarını ellerinden aldı ve yargı mahkemelerini yeniden senatörlerin denetimine verdi. Ancak Sulla'nın muhafazakar düzenlemeleri, krizin temelindeki toplumsal sorunları çözmek yerine bastırmayı tercih ettiği için uzun ömürlü olamadı. Sulla M.Ö. 79 yılında diktatörlükten çekilip kısa süre sonra ölünce, kurduğu sistem kendi generalleri Pompeius ve Crassus tarafından hızla tasfiye edildi.

M.Ö. 60 yılında Julius Caesar, Gnaeus Pompeius Magnus ve Marcus Licinius Crassus arasında kurulan Gayriresmi Birinci Triumvirlik, Senato'nun oligarşik denetimini tamamen devre dışı bıraktı. Bu üçlü ittifak; Caesar'ın konsüllüğü ve askeri komutanlığı, Pompeius'un gazilerine toprak talebi ve Crassus'un Doğu'daki mültezimlerin borçlarının silinmesi çıkarlarını birleştirdi. Caesar'ın Galya'daki dokuz yıllık fethi ona muazzam bir servet, askeri itibar ve kendisine mutlak sadakatle bağlı lejyolar kazandırdı.

Crassus'un M.Ö. 53 yılında Carrhae Savaşı'nda ölmesi ve Pompeius'un eşi olan Caesar'ın kızı Julia'nın vefatı, Triumvirlik ittifakını yıktı. Caesar'ın artan gücünden çekinen Senato, Pompeius ile ittifak kurarak Caesar'ın komutanlığını devretmesini ve sıradan bir vatandaş olarak yargılanmak üzere Roma'da bulunmasını talep etti. Caesar, M.Ö. 49 yılında 'alea iacta est' (zarlar atıldı) diyerek komutasındaki 13. Lejyon ile Rubicon Nehri'ni geçti ve devlete karşı açık bir iç savaş başlattı.

İç savaş, İtalya, İspanya, Yunanistan ve Kuzey Afrika gibi geniş bir coğrafyada cereyan etti. M.Ö. 48'deki Pharsalus Savaşı'nda Pompeius'u mağlup eden Caesar, rakiplerini tek tek etkisiz hale getirerek Roma dünyasının tek hakimi oldu. Caesar'ın ömür boyu diktatör (dictator perpetuo) unvanını alması ve krallık sembollerini benimsemesi, Marcus Junius Brutus ve Gaius Cassius Longinus önderliğindeki senatörlerin M.Ö. 44 yılı Mart idus'unda (15 Mart) düzenlediği suikastla sonuçlandı. Ancak suikastçılar Cumhuriyeti ihya etmeyi başaramadı; aksine ortaya çıkan otorite boşluğu İkinci Triumvirlik'e ve nihayetinde Octavianus'un M.Ö. 31 Actium Zaferi ile Imparatorluk dönemini başlatmasına zemin hazırladı.