Hristiyanlığın Devlet Dini Olması

M.S. 313 yılında İmparator I. Konstantin ve Doğu İmparatoru Licinius tarafından ilan edilen Milano Fermanı (Edictum Mediolanense), Roma Hukuku tarihinde bir dönüm noktası teşkil eder. Galerius'un M.S. 311 tarihli Hoşgörü Fermanı'nı genişleten bu metin, imparatorluk sınırları içerisindeki tüm insanlara istedikleri dine inanma serbestisi getirmiş ve önceden Hristiyan topluluklardan el konulan ibadethanelerin ile mülklerin tazminatsız iadesini hükme bağlamıştır. Ferman, Hristiyanlığı henüz 'devlet dini' yapmamış olsa da, ona diğer pagan kültleriyle eşit bir hukuki statü (religio licita) kazandırarak sonraki radikal adımların zeminini hazırlamıştır.

Konstantin'in 312 yılındaki Milvian Köprüsü Muharebesi öncesinde gördüğü iddia edilen Hristiyan sembolü (Chi-Rho) ve ardından gelen zaferi, kişisel dini tutumunda köklü bir değişime yol açmıştır. İmparator, iktidarı boyunca kendisini pagan başrahip unvanı olan 'Pontifex Maximus' olarak korumaya devam etmekle birlikte, Hristiyan piskoposlara geniş muafiyetler tanımış, kilise inşaatlarını devlet hazinesinden fonlamış ve piskoposluk mahkemelerine (Episcopalis Audientia) sivil davalarda hukuki geçerlilik kazandırmıştır. Bu durum, Hristiyan ruhban sınıfını kısa sürede imparatorluğun bürokratik mekanizmasına entegre etmiştir.

Hristiyanlığın devlet desteği kazanması, Kilise içindeki teolojik bölünmelerin imparatorluğun siyasi istikrarını tehdit etmesi sonucunu doğurmuştur. Özellikle İskenderiyeli din adamı Arius'un ortaya attığı ve İsa'nın Baba Tanrı ile aynı cevherden olmadığını, yaratılmış bir varlık olduğunu savunan Arianizm krizi, imparatorluk genelinde derin bir sosyo-dini çatışma yaratmıştır. İdari birliği korumayı hedefleyen Konstantin, M.S. 325 yılında tüm Hristiyan piskoposları Bithynia bölgesindeki Nikaia (İznik) kentinde toplamıştır.

Birinci İznik Konsili, devlet başkanının doğrudan müdahalesi ve başkanlığı altında toplanan ilk evrensel (ekümenik) konsil olma özelliğini taşır. Konsilde kabul edilen İznik İnanç Bildirgesi (Credo), İsa'nın Baba ile 'aynı özden' (Homoousios) olduğunu ilan ederek Arianizm'i aforoz etmiş ve heretik (sapkın) ilan etmiştir. Bu gelişme, Roma İmparatoru'nun artık sadece dünyevi otorite değil, aynı zamanda dini ortodoksinin belirleyicisi ve koruyucusu konumuna yükseldiğini (Sezaropapizm) açıkça göstermiştir.

Konstantin Hanedanı'nın Hristiyanlaşma politikaları, M.S. 361 yılında tahta çıkan Konstantin'in yeğeni İmparator Julianus (tarihte 'Apostata' veya 'Mürted' olarak bilinir) döneminde kısa süreli bir kesintiye uğramıştır. Yeni Platoncu felsefe eğitimi alan Julianus, geleneksel Roma dinini ve Yunan helenistik kültürünü yeniden canlandırmayı hedeflemiştir. Ancak Hristiyanlığa karşı doğrudan şiddetli bir zulüm başlatmak yerine, Hristiyanların retorik ve gramer eğitimi vermesini yasaklayarak ve kilise içindeki mezhep ayrılıklarını körükleyerek dini entelektüel düzeyde zayıflatmaya çalışmıştır.

Julianus'un M.S. 363 yılında Sasani İmparatorluğu'na karşı yürütülen seferde ölmesiyle birlikte, pagan restorasyonu projesi çökmüştür. Ondan sonra gelen Valentinianus ve Theodosius hanedanları, Hristiyanlaşma sürecini çok daha katı önlemlerle devam ettirmiş, Julianus'un kısa süren saltanatı Hristiyan elitlerin paganizme karşı daha tavizsiz ve radikal politikalar benimsemesine yol açmıştır.

M.S. 27 Şubat 380 tarihinde Doğu İmparatoru I. Theodosius, Batı İmparatorları Gratianus ve II. Valentinianus ile birlikte Selanik Fermanı'nı (Cunctos Populos) yayımlamıştır. Bu ferman ile Roma İmparatorluğu sınırları dâhilindeki tüm halkların, Havari Petrus'un Roma'ya getirdiği ve Roma Piskoposu Damasus ile İskenderiye Piskoposu Petros'un temsil ettiği 'İznik inancı' çizgisindeki Hristiyanlığı benimsemesi zorunlu kılınmıştır. İznik doktrinini reddeden gruplar resmi olarak 'heretik' ilan edilmiş ve devlet cezalarına tabi tutulmuştur.

M.S. 391 ve 392 yıllarında yayımlanan Theodosius Kararnameleri ile süreç nihayete erdirilmiştir. Geleneksel pagan tapınaklarına kurban kesilmesi, tapınakların ziyaret edilmesi ve kehanet ayinleri tamamen yasaklanmış; Kutsal Ateş'in yandığı Vesta Tapınağı kapatılmış ve antik Olimpiyat Oyunları 'pagan festivali' olduğu gerekçesiyle kaldırılmıştır. Böylece Roma Devleti, pagan ritüeller üzerine kurulu bin yıllık dinsel kimliğini terk ederek Hristiyan bir imparatorluğa dönüşmüştür.