Üçüncü Yüzyıl Krizi

Severus Alexander'ın M.S. 235 yılında Mainz yakınlarında kendi askerleri tarafından katledilmesi, Roma siyasal sisteminde Principatus döneminin fiilen sonunu simgeler. Senato'nun otoritesinin tamamen sarsıldığı bu yeni dönemde, imparatorluk unvanı lejyonerlerin iradesine ve sundukları parasal vaatlere (donativum) bağımlı hale gelmiştir. 'Kışla İmparatorları' (Barracks Emperors) olarak adlandırılan bu hükümdarların büyük çoğunluğu eyalet kökenli generaller olup, tahtta kalma süreleri son derece kısa olmuş ve neredeyse tamamı suikast, isyan veya iç savaşlar sonucunda hayatını kaybetmiştir.

Bu siyasi istikrarsızlık, Roma devlet mekanizmasının merkezi kontrolünü kaybetmesine yol açmıştır. M.S. 260 yılına gelindiğinde imparatorluk üç farklı güç odağına bölünmüştür: Batı'da Gallia, Britanya ve Hispania'yı kapsayan Gallia İmparatorluğu (Imperium Galliarum); Doğu'da Zenobia yönetiminde bağımsız hareket eden Palmyra İmparatorluğu; ve merkezde Roma Senatosu ve İtalya'yı kontrol eden meşru imparatorlar. Bu durum, imparatorluğun savunma yeteneğini felç etmiş ve sınır güvenliğini tamamen ortadan kaldırmıştır.

Üçüncü Yüzyıl Krizi'nin en yıkıcı boyutlarından biri, Roma mali sisteminin ve para ekonomisinin tamamen çökmesiydi. Sürekli iç savaşlar ve orduyu elde tutmak için dağıtılan yüksek ikramiyeler, imparatorluk hazinesini boşaltmıştır. İmparatorlar, bu mali krizi aşmak için gümüş sikke olan denarius ve antoninianus'un içindeki değerli metal oranını sistematik olarak düşürmüşlerdir (debasement). Septimius Severus döneminde %70 civarında gümüş içeren sikkeler, M.S. 270'lere gelindiğinde %5'in altında gümüş içeren tunç sikkeler haline gelmiştir.

Sikkelerin değerini kaybetmesi, imparatorluk genelinde görülmemiş bir hiperenflasyona yol açmıştır. Fiyatların astronomik şekilde artmasıyla birlikte para ekonomisi çökmüş, uluslararası ticaret durma noktasına gelmiş ve Roma ekonomisi büyük ölçüde ayni vergi ve barter (trampa) sistemine geri dönmüştür. Kentlerdeki zanaatkarlar ve tüccarlar iflas ederken, kırsal nüfus büyük toprak sahiplerinin (latifundia) korumasına sığınmak zorunda kalmış; bu durum Orta Çağ feodalizminin temelini oluşturan 'colonus' sisteminin yaygınlaşmasını hızlandırmıştır.

Roma'nın iç karışıklıklarla boğuşmasını fırsat bilen dış güçler, imparatorluk sınırlarına eşi benzeri görülmemiş saldırılar düzenlemiştir. Kuzeyde Gotlar, Alamannlar ve Franklar gibi Germen kabileleri Ren ve Tuna hatlarını aşarak Yunanistan, İtalya ve Hispania içlerine kadar yağma seferleri gerçekleştirmiştir. M.S. 251 yılında Abritus Muharebesi'nde İmparator Decius'un Gotlar tarafından öldürülmesi, bir Roma imparatorunun dış bir düşman karşısında savaş meydanında hayatını kaybettiği ilk olay olarak tarihe geçmiştir.

Doğuda ise Parthların yerini alan ve çok daha agresif bir politika izleyen Sasani İmparatorluğu, Roma'nın Doğu eyaletlerini tehdit etmiştir. M.S. 260 yılındaki Edessa Muharebesi'nde İmparator Valerianus'un Sasani Şahı I. Şapur tarafından canlı olarak esir alınması, Roma gururuna vurulmuş en ağır darbelerden biri olmuştur. Tüm bu askeri ve siyasi yıkımların üzerine M.S. 249-262 yılları arasında etkisini gösteren ve 'Cyprianus Vebası' olarak bilinen salgın hastalık eklenmiş, kent nüfuslarını ve lejyonların insan gücünü %20 ila %30 oranında azaltarak idari sistemi kilitlenmenin eşiğine getirmiştir.

Krizin en karanlık evresinden çıkış, askeri disiplini yüksek ve kökeni İlirya (Balkanlar) bölgesine dayanan profesyonel asker-imparatorların tahta geçmesiyle mümkün olmuştur. M.S. 268 yılında tahta çıkan II. Claudius (Gothicus), Naissus Muharebesi'nde Gotlara karşı büyük bir zafer kazanarak kuzey sınırını güvenceye almıştır. Ancak imparatorluğun askeri ve siyasi bütünlüğünü asıl sağlayan figür, M.S. 270-275 yılları arasında hüküm süren İmparator Aurelianus olmuştur.

Aurelianus, enerjik askeri seferleriyle önce M.S. 272'de Palmyra Kraliçesi Zenobia'yı mağlup ederek Doğu eyaletlerini, ardından M.S. 274'te Châlons Muharebesi ile Gallia İmparatorluğu'nu tekrar Roma kontrolüne almıştır. Bu başarılarından ötürü Senato tarafından kendisine 'Dünyanın Yeniden Kurucusu' (Restitutor Orbis) unvanı verilmiştir. Aurelianus ayrıca Roma kentini korumak amacıyla devasa Aurelianus Surları'nı inşa ettirmiş; M.S. 284'te Diocletianus'un tahta çıkması ve Tetrarşia (Dörtlü Yönetim) sistemini kurmasıyla kriz dönemi resmen sona ermiştir.