Mars

Mars'ın tarihsel kökenleri, Roma'nın kuruluş öncesi İtalik ve Etrüsk topluluklarına kadar uzanmaktadır. Erken Roma dininde Mars, yalnızca savaş alanlarıyla sınırlı bir ilah değil, ürünleri hastalıklardan, zararlılardan ve kötü hava koşullarından koruyan tarımsal bir koruyucuydu. Yaşlı Cato'nun 'De Agri Cultura' adlı eserinde korunan antik dualar, Mars'ın köylere ve tarlalara bereket getirmesi ve felaketleri uzak tutması için adaklar sunulduğunu göstermektedir. Mart ayının (Martius) baharın gelişi ve ekim dönemiyle eşleşmesi, tanrının doğanın uyanışı ile olan köklü bağını doğrulamaktadır.

Zamanla Roma'nın askerileşmesi ve bölgesel bir güç haline gelmesiyle birlikte Mars'ın nitelikleri askeri alana kaymıştır. İlkbahar aynı zamanda askeri seferlerin başlama mevsimi olduğundan, tarımsal koruyuculuk ile sınırların ve ordunun korunması işlevi birbirine entegre olmuştur. Yunan etkisiyle Ares ile eşleştirilse de Roma halkı Mars'ı kontrolsüz bir şiddet figürü olarak değil, düzeni, disiplini ve Roma'nın 'pax deorum' (tanrısal barış) düzenini savunan erdemli bir güç olarak algılamıştır.

Bu dönüşüm, Roma panteonundaki erken dönem hiyerarşik yapıda da belirgindir. Archaic Triad (Eski Üçlü) olarak bilinen Jüpiter, Mars ve Quirinus grubu, Roma toplumunun üç temel işlevini temsil etmekteydi: egemenlik, askeri güç ve sivil halk. Mars, devletin fiziksel varlığını koruyan askeri gücün ilahi simgesi haline gelerek panteondaki merkezi yerini sağlamlaştırmıştır.

Roma mitolojisinde Mars, kentin efsanevi kurucuları olan Romulus ve Remus'un babası olarak kabul edilir. Dionysios ve Livius gibi antik tarihçilerin aktardığı anlatılara göre, Alba Longa kralı Amulius tarafından Vestal Bakiresi olmaya zorlanan Rhea Silvia, Mars tarafından hamile bırakılmıştır. Bu ilahi müdahale, Roma halkına sıradan insan soyunun ötesinde, tanrısal ve yenilmez bir köken kazandırmıştır.

İkizlerin kurt bir dişi hayvan (Lupa) tarafından emzirilmesi de doğrudan Mars ile ilişkilidir. Kurt (lupus) ve ağaçkakan (picus), Mars'ın kutsal hayvanları arasında yer alır ve ilahi iradenin ikizleri koruma altına aldığını simgeler. Romulus'un Roma'yı kurmasıyla birlikte Roma halkı kendisini 'Martia proles' (Mars'ın soyu) olarak tanımlamış, bu durum Roma emperyalizmine ideolojik ve dinsel bir meşruiyet sağlamıştır.

Yunan mitolojisinde Ares sıklıkla diğer tanrılar tarafından hor görülen ve kaos getiren bir figür iken, Roma'da Mars 'Pater' (Baba) unvanıyla anılmış ve devletin koruyucu ata figürü olarak kutsal sayılmıştır. Bu soy bağı, Roma askerlerinin savaş sahasındaki cesaretini dinsel bir ödev ve atalarına karşı bir sorumluluk olarak görmelerine zemin hazırlamıştır.

Mars'a adanan ayinler ve festival takvimi, Roma devlet takviminin en önemli unsurlarındandı. Yılın ilk ayı kabul edilen Mart (Martius) ve sefer sezonunun kapandığı Ekim (October) ayları, doğrudan Mars'a adanmış ritüellerle doluydu. Mart ayında düzenlenen 'Feriae Marti' festivalinde, Mars'ın özel rahip koleji olan Salii (Sıçrayan Rahipler), antik bronz kalkanlar (ancilia) ve mızraklarla kent içinde kutsal danslar eder, ilahiler söylerdi.

Söz konusu kutsal kalkanların en önemlisi, Kral Numa Pompilius döneminde gökten düştüğüne inanılan ve Roma'nın güvenliğinin teminatı sayılan 'Ancile' idi. Numa, kalkanın çalınmasını önlemek amacıyla birebir kopyalarını yaptırmış ve bunları Salii rahiplerinin muhafazasına vermiştir. Askeri sefer öncesinde Roma komutanları, Regia'da bulunan Mars'ın kutsal mızraklarını sallayarak 'Vigila Mars!' (Uyan Mars!) diye haykırırlardı.

Ekim ayında gerçekleştirilen 'October Equus' (Ekim Atı) ritüelinde ise Campus Martius'ta (Mars Alanı) düzenlenen araba yarışını kazanan sağdaki ata Mars için kurban edilirdi. Atın başı ve kuyruğu için kentin farklı mahalleleri arasında yaşanan rekabet, dinsel ritüelin toplumsal bütünleşme ve mahalle kimliği üzerindeki etkisini açıkça göstermektedir.

Cumhuriyet döneminden İmparatorluk dönemine geçişte Mars, siyasi meşruiyetin en güçlü simgelerinden biri haline gelmiştir. Julius Caesar'ın evlatlık oğlu ve ilk Roma İmparatoru olan Augustus, babasının katillerinden öç almak amacıyla M.Ö. 42 yılındaki Philippi Savaşı öncesinde 'Mars Ultor'a (Öç Alıcı Mars) adakta bulunmuştur. Savaştan zaferle ayrılan Augustus, bu adağını yerine getirmek için Forum Augustum'un merkezine görkemli bir Mars Ultor Tapınağı inşa ettirmiştir.

Mars Ultor Tapınağı, yalnızca dinsel bir mekan değil, aynı zamanda İmparatorluk askerlik ve dış politika kararlarının alındığı bir merkez olmuştur. Senato, savaş ilan etme veya zafer simgelerini kabul etme kararlarını burada almış, askeri komuta yetkisi (imperium) alan generaller seferlerine bu tapınaktan uğurlanmıştır. Ayrıca, M.Ö. 20 yılında Partlardan geri alınan Roma sancakları (signa) da bu tapınakta sergilenmiştir.

Augustus, Mars'ı Venus Genetrix (Caesar sülalesinin anası) ile yan yana konumlandırarak kendi hanedanının tanrısal kökenini vurgulamıştır. Böylece Mars, sadece savaşın vahşi gücünü değil, imparatorluk barışını (Pax Romana) koruyan, adaleti sağlayan ve Roma'nın şerefini restore eden yüce bir devlet koruyucusu kimliğine bürünmüştür.