Traianus

Marcus Ulpius Traianus, M.S. 53 yılında Hispania Baetica eyaletindeki Italica şehrinde köklü ancak aristokratik açıdan görece yeni bir ailede dünyaya geldi. Babası, Vespasianus döneminde Senato saflarına katılan ve Syria valiliği yapmış başarılı bir generaldi. Traianus, genç yaşlardan itibaren ordu hizmetine girerek tribunus ve legatus rütbeleriyle imparatorluğun kriz bölgelerinde görev yaptı. Germania Superior eyaletinde lejyon komutanlığı yürüttüğü sırada gösterdiği askeri disiplin, samimi liderlik tarzı ve askerler üzerindeki nüfuzu, onu ordu içerisinde muazzam bir saygınlığa kavuşturdu.

M.S. 96 yılında otokratik imparator Domitianus'un bir saray darbesiyle öldürülmesinin ardından Senato, yaşlı hukukçu Nerva'yı tahta çıkardı. Ancak Nerva'nın idari otoritesinin zayıflığı, Praetoria Muhafızları'nın isyanı ve ordunun hoşnutsuzluğu Roma'yı yeni bir iç savaşın eşiğine getirdi. Nerva, siyasi varlığını sürdürebilmek ve ordunun desteğini arkasına almak amacıyla M.S. 97 yılında Traianus'u evlat edinerek halefi ve ortak hükümdarı ilan etti. Bu hamle, soya dayalı veraset yerine liyakata dayalı 'adoptif imparatorluk' (evlat edinme) modelinin Roma'da kurumsallaşmasını sağladı. Nerva'nın M.S. 98 başında ölümüyle Traianus, herhangi bir siyasi çalkantı yaşanmaksızın imparatorluk tahtına oturdu.

Traianus'un dış politikasının odağında, Roma'nın güvenlik ve finansal istikrarını tehdit eden sınır meseleleri yer alıyordu. Tuna Nehri'nin kuzeyinde yer alan ve Kral Decebalus idaresinde güçlü bir krallık kuran Dacia, Domitianus döneminden beri Roma'ya ağır haraçlar ödetmekteydi. Traianus, M.S. 101-102 ve M.S. 105-106 yıllarında iki büyük Dacia Seferi düzenledi. Sarp dağlık arazide ve zorlu kış şartlarında yürütülen bu askeri harekatlar, Roma ordusunun mühendislik ve lojistik kabiliyetinin zirvesini gösterdi. Decebalus'un intiharı ve Dacia başkenti Sarmizegetusa'nın düşmesiyle bölge tamamen ilhak edilerek bir Roma eyaletine dönüştürüldü.

Dacia'nın fethi Roma Devleti'ne sadece jeopolitik bir üstünlük kazandırmadı; aynı zamanda Dacia altın ve gümüş madenlerinin ele geçirilmesiyle devasa bir ekonomik girdi sağlandı. Bu finansal güçle doğudaki stratejik dengeleri değiştirmek isteyen Traianus, M.S. 113 yılında ezeli rakip Parthia İmparatorluğu'na karşı büyük bir doğu seferi başlattı. Ermenistan'ı doğrudan eyalet yapan Roma ordusu, Mezopotamya boyunca güneye ilerleyerek Parthia'nın başkenti Ktesiphon'u ele geçirdi. Traianus, Basra Körfezi'ne kadar ulaşarak Büyük İskender'den sonra doğuda en uzak noktaya varan Roma komutanı unvanını aldı. Ancak işgal edilen topraklarda çıkan yerel ayaklanmalar ve Yahudi diyasporasındaki Kitos Savaşı, bu genişlemenin sürdürülebilir olmadığını gösterdi.

Traianus, askeri başarılarının yanı sıra sivil idaredeki reformist ve uzlaşmacı tutumuyla dikkat çekti. Domitianus'un mutlakiyetçi yönetim tarzının aksine Senato'ya hak ettiği saygıyı gösterdi, senatörlerin yargılanması ve mülklerine el konulması süreçlerinde hukuki güvenceler getirdi. Eyalet idaresini sıkı bir denetime tabi tutarak valilerin yolsuzluk yapmasını engelledi. Traianus'un Bithynia-Pontus valisi Genç Plinius ile olan resmi mektup yazışmaları (Epistulae), imparatorun bürokratik titizliğini, altyapı sorunlarına yaklaşımını ve o dönemde yayılmakta olan Hristiyan topluluklara karşı benimsediği muhafazakar ama ihtiyatlı hukuk anlayışını belgelemektedir.

İmparatorun toplumsal alandaki en önemli yeniliği, 'Alimenta' adı verilen sosyal refah ve tarım destekleme sistemiydi. Dacia ganimetleriyle finanse edilen bu sistemde, İtalyan toprak sahiplerine düşük faizli devlet kredileri veriliyor, bu kredilerden elde edilen faiz gelirleri ise yetim, yoksul ve muhtaç çocukların gıda ve eğitim masraflarını karşılamak için kullanılıyordu. Alimenta, hem İtalya'daki gerilemekte olan tarım ekonomisini canlandırmayı hem de Roma ordusuna insan kaynağı sağlayacak sağlıklı bir nüfus artışını teşvik etmeyi amaçlayan son derece gelişmiş bir devlet politikasıydı.

Traianus'un hükümdarlığı, Roma mimarisinin altın çağı olarak kabul edilir. Dacia zaferlerinin ganimetleriyle Dmanaklı ünlü mimar Şamlı Apollodorus'a yaptırılan Traianus Forumu, antik dünyanın en görkemli kamusal alanlarından biri oldu. Bu kompleksin merkezinde yer alan Traianus Pazarı (ilkel bir alışveriş merkezi) ve zafer kabartmalarıyla kaplı Traianus Sütunu, mimari birer başyapıttı. Ayrıca Tuna Nehri üzerine inşa edilen devasa ahşap ve taş köprü, Ancona ve Civitavecchia limanları ile İtalya genelindeki 'Via Traiana' gibi yol ağları imparatorluğun ticari ve askeri altyapısını kökten güçlendirdi.

M.S. 117 yılında Doğu Seferi dönüşünde sağlık durumu ağırlaşan Traianus, Cilicia eyaletinin Selinus (günümüzde Antalya'nın Gazipaşa ilçesi) kentinde vefat etti. Ölüm yatağında akrabası ve başarılı generali Hadrianus'u halefi olarak evlat edindiği açıklandı. Traianus'un yakılan bedeninin külleri, özel bir Senato kararıyla geleneksel şehir surları içine gömülme yasağı delinerek Traianus Sütunu'nun kaidesindeki altın bir vazoya konuldu. Onun bıraktığı miras o kadar derin bir iz bıraktı ki, sonraki yüzyıllarda göreve başlayan her Roma imparatoru Senato tarafından 'Felicior Augusto, melior Traiano' (Augustus'tan daha şanslı, Traianus'tan daha iyi olasın) temennisiyle selamlandı.